جواب حضرت موسى گفت كه : اى موسى به چندين سال گناه مرا پيش از خلق من يافتى در تورات ؟ گفت : به سى سال . « 1 » گفت : پس همين است . پس حضرت صادق عليه السلام گفت كه : پس غالب شد آدم بر موسى عليه السلام . « 2 »
و به اين مضمون چند روايت شده است و از غوامض اخبار قضا و قدر است و بعضى حمل بر تقيّه كردهاند ؛ چون اين حديث در ميان عامّه نيز مشهور است .
و نزديك به اين حديث روايتى از مثنوى در تنبيهات گذشت از اين غامضتر و به گمان فقير آن روايت صحيح نيست و در اين حديث ، جواب حضرت آدم عليه السلام بر وجه مذكور و تصديق حضرت صادق عليه السلام آنجناب را در اين جواب به مقتضاى تيقّن بهقضا و به موجب تسليم و رضا است .
و مراد آنكه ، از اينكه حقّ تعالى گناه مرا پيش از خلق من نوشته است ، نبايد كه اين گناه بر ما باشد ، بلكه بهمضمون
« لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا ما كَتَبَ اللَّهُ لَنا »
« 3 » از براى ماست ، پس به زمين آمدن ما و ساير امور مترتّبه بر گناه من بايد راضى بود .
و به اين امور ، راه اعتراض بر من نشايد پيمود كه تمامى در معنى نفع ماست ، هر چند به ظاهر ضرر نمايد .
اصطياد
بعضى جواب حضرت آدم عليه السلام را از باب تيقّن به قدر گرفتهاند و در بيان معنى تيقّن بهقدر اينجا گفتهاند كه : يعنى بعد از آنكه خطاى من در علم الهى گذشته باشد و پيش از خلق من نوشته شده باشد ، چارهاى از وقوع نيست ولا محاله بهوقوع پيوستنى است به دو وجه :
يكى آنكه : چون اين نوشتن و در علم حقّ گذشتن به مقتضاى حكمت است ، لهذا
هامش
( 1 ) . در مصدر تعبير به سى هزار سال شده است .
( 2 ) . تفسير القمّي ، ج 1 ، ص 44 ، ذيل آيهء 36 از سورهء بقره .
( 3 ) . توبه ( 9 ) : 51 .