لِلنَّاسِ »
« 1 » خلاف مقتضاى ظاهر است و از قبيل تنزيل سؤال منزلهء غير آن سؤال و مثل اين جواب كه حضرت امير المؤمنين عليه السلام از حضرت سيّد المرسلين صلى الله عليه و آله روايت كرده است از خود آن حضرت نيز در معدن دوم گذشت .
و رئيس المحدّثين محمّد بن بابويه رحمه الله در كتاب توحيد روايت كرده كه : مهزم از حضرت صادق عليه السلام پرسيد كه : آيا جبر است ؟ فرمود : « نه » . پرسيد كه : تفويض است ؟
فرمود : « نه » . پرسيد كه : پس چه چيز است ؟ فرمود : « اگر جواب گوييم كافر مىشوى » . « 2 »
مؤلّف گويد : سرّش آن است كه جواب « أمر بين أمرين » است و به « أمر بين أمرين » مدخليّت خدا در افعال عباد مىرسد كه از جملهء معاصى است و از مدخليّت خدا در معاصى جاهل و كوتاه فكر خود را معذور مىفهمد و به اين كافر مىشود ، چنان كه بسيار از مردمان در معصيت ، مدخليّت خدا را دست پيچ خود كردهاند و اين معنى را در نظم و نثر بسيار بهكار بردهاند .
و أيضاً در رسالهء اعتقادات گفته كه : اعتقاد ما در قضا و قدر قول حضرت صادق عليه السلام است كه به زراره فرمود در وقتى كه زراره سؤال كرده بود از آن حضرت كه : « مىگويم من بهدرستى كه خداى تعالى هر گاه جمع كند بندگان را در روز قيامت ، سؤال مىكند ايشان را از آنچه عهد كرده بهسوى ايشان و سؤال نمىكند ايشان را عمّا قضى عليهم » ؛ « 3 » يعنى از مسألهء قضا و قدر ، اگر كلمهء « ما » موصول حرفى باشد و اگر موصول اسمى بود معنى چنان است كه از مقدّس اردبيلى رحمه الله نقل شد و معنى ديگر كه آقا جمال ، موافق مذهب معتزله احتمال داده است راه ندارد .
و أيضاً ثقة الإسلام محمّد بن يعقوب كلينى در الكافي از حضرت امام محمّد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود : « لو علم الناس كيف خلق اللَّه هذا الخلق لم يلم أحد أحداً » . « 4 »
و أيضاً از حضرت صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود : « أمر اللَّه و لم يشأ ، وشاء و لم يأمر ؛ أمر إبليس أن يسجد لآدم ، وشاء أن لا يسجد ، ولو شاء لسجد ؛ وشاء أن يأكل منها فأكل ، ولو لم يشأ لم يأكل » . « 5 »
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) : 189 .
( 2 ) . التوحيد ، ص 393 ، ح 11 .
( 3 ) . تصحيح الاعتقاد ، ص 59 .
( 4 ) . الكافي ، ج 2 ، ص 44 ، باب آخر ، ح 1 .
( 5 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 150 ، باب المشيئة والإرادة ، ح 3 .