و انكار ندارد و قبولش لازم و ردّش غير جايز است ، تبارك الذي إن شاء جعل لي خيراً من ذلك .
مصانع
[ مصنع اوّل : ] هر چند كه عالم جليل دينى ، آخوند ملّاخليل قزوينى در تحقيق معنى قدرت ، بيش از ديگران پيش آمده ، آنجا كه در ردّ مشهور گفته كه : مجبوريّت بر اختيار منافى قدرت است ؛ چرا كه قدرت توانايى است به معنى بديهى كه همهء اهل لغت و اطفال مىفهمند ، پس كلام شما - يعنى قائلان به مجبوريّت بر اختيار - تناقض باشد ، امّا چه سود كاشكى قدمى چند از اين بيشترك مىراند و از آنچه ما در بيان معنى قدرت گفتيم غافل نمىماند ، تا در نفى مجبوريّت بر اختيار و اثبات استحقاق لاعلاج ، محتاج نمىشد به منع مقدّمهء متقدّمه و تجويز تخلّف معلول از علّت تامّه و ترجيح بلامرجّح ، چنان كه ما به اعتبار آنچه در معنى قدرت گفتيم ، پى اين منع و تجويز ، پى به آن برديم و به اين منع و تجويز مخالفت علما نكرديم ، بلكه اميدوارم كه در اصل مسأله نيز مخالفت نكرده باشم به اينكه منظور ايشان نيز دراصل همان بوده باشد كه من يافتهام ، پس بهمرور دهور ، در نظر اهل قصور مشتبه گرديده باشد بهمعنى مشهور وهو أعلم بذات الصّدور .
مصنع دوم : اينكه گفتيم كه : مولانا بهجهت نفى مجبوريّت بر اختيار و اثبات استحقاق لاعلاج ، منع مقدّمهء متقدّمه نموده و تخلّف معلول از علّت تامّه و ترجيح بلامرجّح را جايز دانسته ، در اين باب رسالهاى در جواب سؤال بعضى طلاب نوشته [ است ] . « 1 »
يكى از عبارتهاى آن اين است :
بدان - وفّقك اللَّه - كه قدرت شخصى بر فعل و ترك ، بهحيثيتى كه مستحقّ نوازش بر أحدهما ، يا ثواب بر آن و مستحقّ سرزنش بر ديگرى ، يا عذاب بر آن باشد
هامش
( 1 ) . او رسالة في الترجيح بلا مرجح را در جواب سؤال نذرعلى نوشته است . ن . ك : الذريعة ، ج 11 ، ص 144 .