پس هر وقت بخواهد محو فرمايد از اذهان صافيه و حواسّ زاكيهء حجج عليهم السلام آنچه را كه محتوم نفرموده است ، يا اينكه ثابت كند آنچه را موجود نكرده ، تا مطلّع شوند بر بعضى از علوم مكنونهء مخزونه در خزائن كه مفاتيح آنها را نمىداند غير از خداوند عزّ وجلّ ، منقّح مىسازد قلوب منوّرهء ايشان را كه نفس خزائن علوم مكنونه است ، پس مطّلع مىسازد ايشان را به هر قدر بخواهد و از اينجا است كه فرمود : يُبسَطُ لنا العلمُ فنعلم ، و يُقْبَضُ عنّا فلا نَعلمُ « 1 » .
و قبض و بسط علم در ايشان نمىشود مگر از آنچه مخزون مكنون است در قلوب ايشان ؛ چنان فرمودند : ليس العلمُ في السماء فينزل عليكم ، و لا في الأرض فيصعد إليكم ، بل مخزون مكنون في قلوبكم ، تخلّقوا بأخلاق اللَّه يظهر لكم « 2 » .
و چون خود اين بزرگواران به مفاد اين حديث - كما ينبغي - عاملند و عَلَى الدوام به جدّ و جهد تمام ، سعى و كوشش ما لا كلام ، در تخلّق به اخلاق اللَّه مىنمايند ، پيوسته اخلاق اللَّه به نحو كمال و اكمل در ايشان ظهور به هم مىرساند ، پس لازالَ ظهور علوم مكنونهء مخزونه در ايشان ، از براى ايشان ، در تزايد و تضاعف است و چون صفات واحد خدايى عامّه نهايتى براى هيچ يك از آنها نيست ، مانند رحمت و قبض و جود و عطا و امثال اينها از ساير صفات حسّى ، استزاده و استفادهء ايشان را نيز غايت و نهايتى نيست ، پس احاطه به علمى از علوم مكنونه در خود به هم نمىرسانند مگر به قدرى كه خدا بخواهد ؛ زيرا كه احاطه به اخلاق اللَّه به هم نمىرسانند مگر به قدرى كه متخلّق به آنها گرديدهاند و آن صفات خداوندى خُلق ايشان گرديده است ، پس آن صفات ، پيوسته نور آنها منبسط در جميع مراتب وجود مىگردد و مثل رحمت و فيض ، كه خداوند مىفرمايد :
« وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ »
« 3 » و بعضى از اعلام دين مىفرمايد :
و راحتى الدهر من قَصقاص جودهم * مملوئتان فما للفيض تعطيل
پس پيوسته علم ايشان به فيوضات غير متناهيه زياده مىشود و از آن علم لا يزال
هامش
( 1 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 256 ، ح 1 .
( 2 ) . قرة العيون ، ص 439 ، ( با اختلاف زياد ) .
( 3 ) . انبياء ( 21 ) : 107 .