شرح : النِّيل ( به كسر نون و سكون ياء دو نقطه در پايين ) : دهى از كوفه ، و شهرى ميان بغداد و واسط .
شَيْء عبارت است از فردى از افراد استطاعت ، به معنى وسعت تامّ ، خواه در وقت فعل باشد و خواه پيش از آن وقت .
الْآلَة ( به همزه و الف و تخفيف لام ) : حالت ؛ و مراد اين جا ، حالتى است كه تعبير از آن به « آلَةَ الْفِعْل » شده در حديث سابق و آن سواى قدرت و رفع مانع و صحّت بدن و سلامت اعضا است . و تعبير از آن در قرآن ، به شرح صدر شده در آيت سورهء زمر كه :
« أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ »
« 1 » و آيت سورهء نحل كه :
« وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ »
. « 2 »
مِثْلُ الزَّنَّاءِ ( به فتح زاء با نقطه و تشديد نون و الف و همزه ) به صيغهء مبالغه است و نكته در ذكر آن ، اين است كه : توهّم حصول استطاعت پيش از وقت فعل و بى فعل ، در اين قسم كسى ، بيشتر مىشود . و در بعض نسخ : « مِثْلُ الزَّانِي » است .
يعنى : روايت است از صالح نيلى گفت كه : پرسيدم امام جعفر صادق عليه السلام را كه : آيا هست براى بندگان از وسعت تام در قدرت چيزى ؟
راوى گفت كه : پس امام عليه السلام گفت كه : چون كنند فعل را ، مىشوند صاحب وسعت تام در قدرت بر آن فعل به وسعتى كه كرده آن را اللَّه تعالى در ايشان .
گفت كه : گفتم كه : و چه چيز است آن وسعت تام ؟
گفت كه : آلت فعل است ، مثل به غايت زنا كننده . بيانِ اين آن كه : چون زنا كند ، خواهد بود صاحب وسعت در قدرت مر زنا را در وقت زنا . و اگر اين كه او ترك مىكرد زنا را و زنا نمىكرد ، مىبود صاحب وسعت در قدرت بر ترك آن ؛ چون ترك مىكرد .
اصل : قَالَ : ثُمَّ قَالَ : « لَيْسَ لَهُ مِنَ الِاسْتِطَاعَةِ قَبْلَ الْفِعْلِ قَلِيلٌ وَلَا كَثِيرٌ ، وَلكِنْ مَعَ الْفِعْلِ وَالتَّرْكِ كَانَ مُسْتَطِيعاً » .
هامش
( 1 ) . زمر ( 39 ) : 22 .
( 2 ) . نحل ( 16 ) : 106 .