لاميّه است و آن ، استطاعت تامّ فعل است ، چنانچه گفته در سورهء زمر :
« أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ »
« 1 »
.
يعنى : گفت بصرى كه : آيا بنابر اين كه هر كه فعلى كند ، استطاعت آن داشته باشد و هر كه نكند ، نداشته باشد ، مردمان مجبوراناند در فعل و ترك ؟
امام عليه السلام گفت كه : اگر مىبودند مجبوران ، مىبودند معذوران در معاصى .
گفت كه : آيا پس واگذاشته شده سوى ايشان ؟
گفت كه : نه .
گفت كه : پس چگونهاند ايشان ؟
گفت كه : دانست اللَّه تعالى در ازل از ايشان فعلى را ، پس كرد در ايشان استطاعت تامّ فعل را به مناسبت آنچه از ايشان دانست ، پس چون كنند آن را ، مىباشند با فعل صاحبان استطاعت تامّ .
گفت بصرى كه : گواهى مىدهم كه آنچه گفتى به كار آمدنى است ، نه آنچه مخالفان مىگويند و اين كه شما اهل بيت نبوّت و رسالتيد .
[ حديث ] سوم
اصل : [ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ] عَنْ صَالِحٍ النِّيلِيِّ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : هَلْ لِلْعِبَادِ مِنَ الِاسْتِطَاعَةِ شَيْءٌ ؟ قَالَ : فَقَالَ لِي : « إِذَا فَعَلُوا الْفِعْلَ ، كَانُوا مُسْتَطِيعِينَ بِالِاسْتِطَاعَةِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ فِيهِمْ » .
قَالَ : قُلْتُ : وَمَا هِيَ ؟ قَالَ : « الْآلَةُ مِثْلُ الزَّنَّاءِ « 2 » إِذَا زَنى ، كَانَ مُسْتَطِيعاً لِلزِّنى حِينَ زَنى : وَلَوْ أَنَّهُ تَرَكَ الزِّنى وَلَمْ يَزْنِ ، كَانَ مُسْتَطِيعاً لِتَرْكِهِ إِذَا تَرَكَ » .
هامش
( 1 ) . زمر ( 39 ) : 22 .
( 2 ) . كافى مطبوع : « الزاني » .