بصرى گفت كه : نه .
امام عليه السلام گفت كه : پس آيا وسعت تامّ در قدرت دارى كه خود را نگاه دارى ، الْحَال از معصيتى كه كرده شده در زمان ماضى به عنوانى كه از زمان ماضى رفع شود ؟
گفت كه : نه .
بصرى گفت كه : پس گفت او را امام جعفر صادق عليه السلام كه : پس چه وقت تو وسعت تامّ در قدرت بر مكلّفٌبِه دارى ، آيا پيش از وقت فعل ، يا وقت فعل مطلقاً ، يا وقت فعل با قيدى ؟
گفت كه : نمىدانم .
اصل : قَالَ : فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام : « إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ خَلْقاً ، فَجَعَلَ فِيهِمْ آلَةَ الِاسْتِطَاعَةِ ، ثُمَّ لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ ، فَهُمْ مُسْتَطِيعُونَ لِلْفِعْلِ وَقْتَ الْفِعْلِ مَعَ الْفِعْلِ إِذَا فَعَلُوا ذلِكَ الْفِعْلَ » .
شرح : فَاء در فَجَعَلَ براى تعقيب است .
الْآلَة : چيزى كه مدد شود در كارى . و اضافهء آن ، لاميّه است . و مراد ، حالتى است كه به آن مخلوقان ، مهيّاى استطاعت مىشوند پيش از وقتِ فعلْ بى بودنِ استطاعت .
ثُمَّ براى تعجّب است ، يا براى تراخى در زمان است ، تا اشارت شود به اين كه از اوّل وقت حصولِ آلت استطاعت تا وقت فعل مكلّفٌ بِه ، مدّتى مديد مىباشد ، مثل زمانى كه از سنّ تمييز تا سنّ بلوغ و تكليف به ايمانِ به ربّ العالمين است .
لَمْ يُفَوِّضْ إِلَيْهِمْ براى نفى تفويض اوّلِ معتزله در وقت فعل است كه گذشت در شرح عنوان باب سابق ، يا براى نفى هر يك از تفويضِ اوّل و تفويض دوم است ؛ چه ممكن است كه در وقت فعل ، فراموش كنند مُكلّفٌبِه را .
وَقْتَ الْفِعْلِ مَعَ الْفِعْلِ إِذَا فَعَلُوا ذلِكَ الْفِعْلَ ، براى بيان اين است كه : استطاعت ، بلكه اصل قدرت ، پيش از وقت فعل نمىباشد ، و إلّاتفويض دوّمِ معتزله لازم مىآيد . و در وقت فعل نيز استطاعت كامل ، بى تعلّق مشيّت الهى به شروع و اتمام نمىباشد ، و الّا تفويض اوّلِ معتزله لازم مىآيد . و اين منافات ندارد با اين كه در وقت فعل استطاعت
صافى در شرح كافى (فارسى) — صفحة 577
مساهمون: محمد حسين الدرايتي
ص٥٧٧