[ حديث ] نهم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ] عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليهما السلام ، قَالَا : « إِنَّ اللَّهَ أَرْحَمُ بِخَلْقِهِ مِنْ أَنْ يُجْبِرَ خَلْقَهُ عَلَى الذُّنُوبِ ، ثُمَّ يُعَذِّبَهُمْ عَلَيْهَا ، وَاللَّهُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ يُرِيدَ أَمْراً ؛ فَلَا يَكُونَ » .
قَالَ : فَسُئِلَا عليهما السلام : هَلْ بَيْنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ مَنْزِلَةٌ ثَالِثَةٌ ؟ قَالَا : « نَعَمْ ، أَوْسَعُ مِمَّا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ » .
شرح : روايت است متعدّد از امام محمّد باقر و امام جعفر صادق عليهما السلام گفتند كه : به درستى كه اللَّه تعالى مهربانتر است به مخلوقين خود از اين كه جبر كند مخلوقين را بر گناهان ، به جبر جهميّه يا اشاعره يا فلاسفه ، بعد از آن عذاب كند ايشان را به واسطهء گناهان . و اللَّه تعالى بى ننگتر از اين است كه اراده كند چيزى را ، پس نشود ، چنانچه مقتضاى تفويضِ اوّلِ معتزله است .
راوى گفت كه : پس پرسيده شدند عليهما السلام كه : آيا ميان جبر و تفويض ، مرتبهء ديگر كه سوّمِ آن دو مرتبه باشد هست ؟
گفتند كه : آرى ، فراختر از ميان آسمان و زمين .
اشارت به « أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ » است كه مذهب شيعهء اماميّه است . وسعتِ آن به اعتبار اين است كه آياتى كه جبريّه به آنها استدلال كردهاند بر بطلانِ مذهب مفوّضه ، مفوّضه را به تنگى انداخته و آياتى كه مفوّضه به آنها استدلال كردهاند بر بطلان مذهب جبريّه ، جبريّه را به تنگى انداخته و هيچ كدام ، باعث تنگى اهلِ « أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ » نيست . همان مَثَل است كه هرگاه دزدان با هم به نزاع افتند ، مال صاحب به آسانى پيدا مىشود ، پس منافات ندارد با اين كه آن مرتبه دقيق باشد ، چنانچه در حديث سابق و حديث آينده است .
[ حديث ] دهم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ] عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام ، قَالَ : سُئِلَ عَنِ