مُكْرِهاً به صيغهء اسم فاعلِ باب افْعال است . مىآيد در حديث اوّلِ باب آينده كه :
« وَلَمْ يُطِعِ اللَّهَ بِإِكْرَاهٍ وَلَمْ يَعْصِهِ بِغَلَبَةِ » « 1 » .
لَمْ يُمَلِّكْ ( به تشديد لام مكسوره ) به صيغهء معلومِ باب تفعيل است .
مُفَوِّضاً ( به تشديد واو مسكوره ) به صيغهء اسم فاعلِ باب تفعيل است .
اين فقرات ، استيناف است براى بيان سابق و چون در سابق ، سه چيز مذكور بود : يكى بطلان جبر . ديگرى بطلان تفويض . ديگرى اشارت به اين كه مفوّضه ، عبدهء اوثاناند . و چون اين ، مشترك است ميان مفوّضه و جبريّه ؛ بعد از فراغ از ابطالِ مختصّ هر يكى ، ابطال آن مشترك كرد . پس إِنَّ اللَّهَ تا كَثِيراً ، براى ابطال جبر است ؛ و مراد اين است كه :
از اينها معلوم مىشود كه حسن و قبحِ افعال ، عقلى است و جبر ، باطل است .
ولَمْ يُعْصَ تا مُفَوِّضاً براى ابطال تفويض است . پس ذكر وَلَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً به تقريب است و مانند جملهء معترضه است ، مگر آن كه « مُكْرهاً » به فتح راء باشد و آن ، بعيد مىنمايد .
وَلَمْ يُخْلَق تا آخر ، براى ابطال قدر مشتركِ ميان جبر و تفويض است ؛ زيرا كه بنابر هر كدام ، لازم مىآيد بطلان امر و نهى ؛ امّا بنابر جبر ، پس گذشت در اين حديث كه :
« لَوْ كَانَ كَذلِكَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ » . و امّا بنابر تفويض ، پس مىآيد در حديث يازدهمِ اين باب كه : « لَوْ فَوَّضَ إِلَيْهِمْ لَمْ يَحْصُرْهُمْ بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ » .
مُشْارٌ إِلَيْهِ ذلِكَ ، اعتقادى است كه باعث بطلان خلق و عبث بودن بَعث باشد و آن ، قدر مشترك ميان اعتقاد جبر و اعتقاد تفويض است و اشارت است به قول اللَّه تعالى در سورهء ص :
« وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ * أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ »
« 2 » . به اين روش كه : وَلَمْ يَبْعَثْ تا عَبَثاً اشارت به آخر آيت است . و به آيت ديگر در سورهء نساء :
« رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ
هامش
( 1 ) . الكافي ، ج 1 ، ص 160 ، ح 1 .
( 2 ) . ص ( 38 ) : 27 و 28 .