و مصنّف ، ترجيح روايات اوّل كرده . و ابن بابويه ، ترجيح روايات دوم كرده . و بيان مىشود مفصّلًا در « كِتَابُ الْحَجِّ » در شرح كلام مصنّف در ذيل حديث پنجمِ « بَابُ حَجِّ إِبْرَاهِيمَ وَ إسْمَاعِيلَ وَبَنَائِهِمَا الْبَيْتَ وَمَنْ وَلِيَ الْبَيْتَ بَعْدَهُمَا عليهما السلام » كه باب هفتم است .
[ حديث ] پنجم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ ، عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ ] عَنْ الْفُضَيْلِ « 1 » بْنِ يَسَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ : « شَاءَ وَأَرَادَ ، وَلَمْ يُحِبَّ وَلَمْ يَرْضَ ؛ شَاءَ أَنْ لَايَكُونَ شَيْءٌ إِلَّا بِعِلْمِهِ ، وَأَرَادَ مِثْلَ ذلِكَ ، وَلَمْ يُحِبَّ أَنْ يُقَالَ : ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ ، وَلَمْ يَرْضَ لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ » .
شرح : شَاءَ در اوّل ، به تقدير « شَاءَ كُلَّ كائِنٍ » است . و بر اين قياس است أَرَادَ وَلَمْ يُحِبَّ وَلَمْ يَرْضَ ، پس « لَمْ يُحِبَّ ولَمْ يَرْضَ » رفع ايجابِ كلّى است و راجع مىشود به سلبِ جزيى .
« شَاءَ » در « شَاءَ أَنْ لَايَكُونَ » مبتدا و محكى است . و « أَنْ لَايَكُونَ » خبر مبتداست .
« أَنْ » مخفّفه از مثقّله است . و مفسّره مىتواند بود نزد جمعى كه شرط نكردهاند تقدّم جمله را و آن را در
« وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ »
« 2 » مفسّره گرفتهاند . و بر هر تقدير ، « لَا يَكُونُ » مرفوع است .
باء در بِعِلْمِهِ براى سببيّت است . و مراد به علم ، چيزى است كه صادر شده باشد از روى علم به مصالح و متفرّعات آن چيز ، خواه فعل باشد و خواه ترك .
وَ أَرَادَ نيز مبتداست . و مِثْل مرفوع و خبرِ مبتداست .
يعنى : روايت است از فضيل بن يسار گفت كه : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام مىگفت كه : اللَّه تعالى مشيّت كرده هر واقع را و اراده كرده هر واقع را و دوست نداشته بعضى را و راضى نشده به آن بعض .
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : « فضيل » بدون الف لام .
( 2 ) . يونس ( 10 ) : 10 .