و متشابه ، به معنى متوافق در حاصلِ مضمون باشد ، نظير آيت سورهء بقره :
« وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً » .
« 1 » و « مَثَانِي » تفسير متشابه باشد براى احتراز از معنى متشابه مقابلِ محكم .
و اقشِعْرارِ جُلُود اهل خَشيت از آنها به سبب اين باشد كه مضمون آن آيات ، تكليفِ مَا لَايُطَاق مىنمايد اوّلًا پيش از توجّه و علم به وجوب امام عالم به جميع نفسِ احكام اللَّه تعالى در هر زمان .
و ذكر اللَّه عبارت از آن امام باشد كه باعث سكون جُلود و اطمينان قلوب است ، موافق آيت سورهء رعد :
« الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » .
« 2 »
و ذلِكَ اشارت به ذكر اللَّه باشد . و
« هُدَى اللَّهِ »
به معنى راهنما از جانبِ اللَّه تعالى باشد .
و
« مَنْ يَشاءُ »
عبارت از شيعهء اماميّه كه پيروان آن اماماند باشد . و
« وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ »
عبارت از منكران وجوبِ آن امام در هر زمان باشد ، به اعتبار اين كه گم كردهاند راه حق را ؛ و استفهام در أَ فَمَنْ يَتَّقَي انكارى باشد و مِنْ مبتدا باشد و ضمير « وَجْهَهُ » راجع به اللَّه باشد و وجهه عبارت از آن امام باشد و خبر مبتدا ، مقدّر باشد به تقديرِ « كَمَنْ لَايَتَّقِي بِوَجْهِهِ » و واو در وَقِيلَ حاليّه باشد ، يا عاطفه بر جملهء اللَّهُ نَزَّلَ باشد و ظَالِمِينَ عبارت از «
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ
باشد » . و موافق اين است آيت سورهء حجر :
« وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ »
« 3 » بنابر اين كه سورهء فاتحه ، هفت آيت است و از جملهء مثانى است ، چنانچه بيان شد در شرح اوّلِ خطبهء مصنّف . و سورهء فاتحه ، قرآن عظيم است به اعتبار اين كه بى آن نماز درست نيست ، پس اشرفِ صُوَرِ قرآنيّه است .
نَحْنُ الْمَثَانِي به معنى اين است كه : ما ائمّهء هُدى ، اگر نمىبوديم ، مثانى در قرآن نمىبود ؛ زيرا كه چارهاى جز پيروى ظن در نفس احكام اللَّه تعالى نمىبود . يا به معنى اين است كه : مَثانى ، نصوص بر امامتِ ماست يكى بعد از يكى تا انقراض دنيا ؛ و حاصل هر دو يكى است . و از اين ظاهر مىشود كه وجه اعجاز قرآن ، اشتمال آن بر
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) : 25 .
( 2 ) . رعد ( 13 ) : 28 .
( 3 ) . حجر ( 15 ) : 87 .