يعنى : آن كس است كه نيست در اوّل بودنِ او منتهايى و نه براى آخر بودن او مبدئى و نه منتهايى . آن كس است كه سابق نشده او را وقتى . و متقدّم نشده او را زمانى .
و به نوبت درنمىيابد او را زيادتى در صفات ذات و نه نقصانى در آنها . و بيان كرده نمىشود به وقتى و نه ادواتى و نه مكانى .
اصل : « الَّذِي بَطَنَ مِنْ خَفِيَّاتِ الْأُمُورِ ، وَظَهَرَ فِي الْعُقُولِ بِمَا يُرى فِي خَلْقِهِ مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِيرِ ، الَّذِي سُئِلَتِ الْأَنْبِيَاءُ عَنْهُ فَلَمْ تَصِفْهُ بِحَدٍّ وَلَا بِبَعْضٍ ، بَلْ وَصَفَتْهُ بِفِعَالِهِ ، وَدَلَّتْ عَلَيْهِ بِآيَاتِهِ ، لَاتَسْتَطِيعُ عُقُولُ الْمُتَفَكِّرِينَ جَحْدَهُ ؛ لِأَنَّ مَنْ كَانَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ فِطْرَتَهُ وَمَا فِيهِنَّ وَمَا بَيْنَهُنَّ وَهُوَ الصَّانِعُ لَهُنَّ ، فَلَا مَدْفَعَ لِقُدْرَتِهِ » .
شرح : بَطَنَ به صيغهء معلومِ باب « نَصَرَ » است به معنى خفى . و خَفا از خفيّات ، عبارت است از اين كه كنه او از هر پنهانى ، بسيار پنهانتر است ، يا از اين كه از جنس ساير پنهانها نيز .
الفْ لامِ التَّدْبِير براى عهد خارجى است و عبارت است از خلقِ به قولِ « كُنْ » و محضِ نفوذ اراده .
الْحَدّ ( به فتح حاء بى نقطه و تشديد دال بى نقطه ) : تمام حقيقت .
الْفِعَال ( به فتح فاء و تخفيف عين بى نقطه ) : كرم ؛ و اين جا عبارت است از استجماعِ جميع كمالات به اعتبار صفات ذات ، مثل علم به كُلّ شَيْء و قدرت بر كُلّ شَيْء » .
ضمير عَلَيْهِ راجع به موصوف به فِعال است .
آيَاتِهِ عبارت است از افعال عجيبه كه به قولِ « كُنْ » و محض نفوذ اراده است و هر يك دلالت مىكند بر اين كه فاعلش برى از هر نقص است ، پس مستجمع جميع صفات كمال است . و اين ، اشارت است به امثال آيت سورهء شعراء :
« قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ * قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا » .
« 1 »
هامش
( 1 ) . شعراء ( 26 ) : 23 و 24 .