اصل : « الْوَاحِدُ بِلَا تَأْوِيلِ عَدَدٍ ، وَالْخَالِقُ لَابِمَعْنى حَرَكَةٍ ، وَالْبَصِيرُ لَابِأَدَاةٍ ، وَالسَّمِيعُ لَابِتَفْرِيقِ آلَةٍ ، وَالشَّاهِدُ لَابِمُمَاسَّةٍ ، وَالْبَاطِنُ لَابِاجْتِنَانٍ ، وَالظَّاهِرُ الْبَائِنُ لَابِتَرَاخِي مَسَافَةٍ » .
شرح : الْخَالِقُ لَابِمَعْنى حَرَكَةٍ اشارت است به بطلان تجرّد غير اللَّه تعالى ، موافق آنچه بيان شد در شرح حديث سابق .
الْآلَة ( به همزه و الف و تخفيف لام ) : شدت ؛ و اين جا عبارت است از شدّت كوفته شدن ، يا كنده شدن كه تفريق صوت كند در نواحى و به گوشها رساند . و مقصود اين است كه : اللَّه تعالى مىشنود آوازى را كه غير او هيچ كس نمىشنود ؛ چون شدّتى تفريق آن نكرده ، مثل آنچه مىآيد در « كِتَابُ الْحَجِّ » در حديث يازدهمِ « بَابُ حَجِّ الْأَنْبِيَاءِ عليهم السلام » - كه باب هشتم است - كه : « أَنَا أَسْمَعُ صَوْتَ هذِهِ فِي بَطْنِ هذِهِ الصَّخْرَةِ فِي قَعْرِ هذَا الْبَحْرِ » « 1 » .
يعنى : يك است نه به برگردانيدن سوى عدد ، به معنى اين كه يكتاى بى همتاست . و آفرينندهء به تدبير است ، نه به بازگشت جنبيدن خودش در مكان . و بيناست نه به مدد چشم . و شنواست نه به پراكنده كردن شدّتى آواز را . و حاضر است نه به پهلوى چيزى بودن . و درون است نه به پنهان بودن در ميان چيزى . و بيرون جداست نه به دورى راه ميان او و ديگران .
اصل : « أَزَلُهُ نَهْيٌ « 2 » لِمَحَاوِلِ « 3 » الْأَفْكَارِ ، وَدَوَامُهُ رَدْعٌ لِطَامِحَاتِ الْعُقُولِ ، قَدْ حَسَرَ كُنْهُهُ نَوَافِذَ الْأَبْصَارِ ، وَقَمَعَ وُجُودُهُ حَوَائِلَ الْأَوْهَامِ » .
شرح : در اين فقره ، چهار كلام است :
اوّل : براى بيان منافات ميان ازليّت اللَّه تعالى و ميان معلوميّت كنه اوست .
دوم : براى بيان نفى تغيّر اللَّه تعالى در صفات ذات است .
هامش
( 1 ) . الكافي ، ج 4 ، ص 214 ، ح 11 .
( 2 ) . كافى مطبوع : « نُهيَة » .
( 3 ) . كافى مطبوع : « لمجاول » به جيم با نقطه .