يعنى : راهنماست مردمان را سوى وسعت مملكت خود به وسيلهء مخلوق خود كه عظيم است و به وسيلهء حادث شدنِ مخلوق او كه به قولِ « كُنْ » است سوى قديم بودنِ او كه به عنوان وُجوبِ بِالذّات است . و راهنماست به وسيلهء مانند بودن مخلوقين او در اسم جامدِ محض سوى اين كه نيست مانند در اسمِ جامد محض او را . امر كنندهء به شهادت است جميع مكلّفان را به وسيلهء ائمّه و خلفاى خود سوى كمال قدرت خود كه در حق ايشان ظاهر نموده .
اصل : « الْمُمْتَنِعَةِ مِنَ الصِّفَاتِ ذَاتُهُ ، وَمِنَ الْأَبْصَارِ رُؤْيَتُهُ ، وَمِنَ الْأَوْهَامِ الْإِحَاطَةُ بِهِ ، لَاأَمَدَ لِكَوْنِهِ ، وَلَا غَايَةَ لِبَقَائِهِ ، لَاتَشْمُلُهُ الْمَشَاعِرُ ، وَلَا تَحْجُبُهُ الْحُجُبُ » .
شرح : جواز تأنيث ذَات به اعتبار اين است كه در اصل ، اسم اشاره سوى مؤنّث است و مستعمل شده به معنى حقيقت . صاحب قاموس گفته كه : « ذَا : إِشَارَةٌ إِلَى الْمُذَكَّرِ - تا قول او كه : - وَهِيَ ذَات » « 1 » .
يعنى : كسى است كه سر باز مىزند از صفات كائنه - فِي أَنْفُسِهَا در خارج - ذات او و سر باز مىزند از چشمها ديدن او و سر باز مىزند از چيزهايى كه به دل آيد احاطه به او . نيست مدّتى معيّن براى بودن او و نيست آخرى براى باقى بودن او . فرو نمىگيرد او را حواسّ خمس و مانع فعل او نمىشود هيچ مانعى كه باعث نفى قدرت او شود .
اصل : « وَالْحِجَابُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَلْقِهِ خَلْقُهُ إِيَّاهُمْ ؛ لِامْتِنَاعِهِ مِمَّا يُمْكِنُ فِي ذَوَاتِهِمْ ، وَلِإِمْكَانٍ مِمَّا يَمْتَنِعُ مِنْهُ ، وَلِافْتِرَاقِ الصَّانِعِ مِنَ الْمَصْنُوعِ ، وَالْحَادِّ مِنَ الْمَحْدُودِ ، وَالرَّبِّ مِنَ الْمَرْبُوبِ » .
شرح : حِجَاب ( به كسر حاء بى نقطه و تخفيف جيم ) عبارت است از مَا بِهِ الافْتِرَاقِ ميان معانىِ اسماى اللَّه و اسماى مخلوقين در اسماى مشتركه ، مثل عالم و قادر ، چنانچه بيان شد در باب هفدهم ؛ و مَا بِهِ الافْتِرَاقِ ميانِ اسماى اللَّه و اسماى مخلوقين در اسماى مختصّه ، مثل قديم و واجبِ بِالذّات .
هامش
( 1 ) . القاموس المحيط ، ج 4 ، ص 409 ( ذا ) .