سوى او در هر حاجت . و گنجايش دارد هر چيز را به اعتبارِ علم .
توضيح
اصل : [ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْكُلَيْنِي : ] فَهذَا هُوَ الْمَعْنَى الصَّحِيحُ فِي تَأْوِيلِ الصَّمَدِ ، لَا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْمُشَبِّهَةُ أَنَّ تَأْوِيلَ الصَّمَدِ : الْمُصْمَتُ الَّذِي لَاجَوْفَ لَهُ ؛ لِأَنَّ ذلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ صِفَةِ الْجِسْمِ ، وَاللَّهُ - جَلَّ ذِكْرُهُ - مُتَعَالٍ عَنْ ذلِكَ ، هُوَ أَعْظَمُ وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ تَقَعَ الْأَوْهَامُ عَلى صِفَتِهِ ، أَوْ يُدْرَكَ « 1 » كُنْهَ عَظَمَتِهِ ، وَلَوْ كَانَ تَأْوِيلُ الصَّمَدِ فِي صِفَةِ اللَّهِ - عَزَّ وَجَلَّ - الْمُصْمَتَ ، لَكَانَ مُخَالِفاً لِقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ :
« لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ »
« 2 » ؛ لِأَنَّ ذلِكَ مِنْ صِفَةِ الْأَجْسَامِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِي لَاأَجْوَافَ لَهَا ، مِثْلِ الْحَجَرِ وَالْحَدِيدِ وَسَائِرِ الْأَشْيَاءِ الْمُصْمَتَةِ الَّتِي لَاأَجْوَافَ لَهَا ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذلِكَ عُلُوّاً كَبِيراً .
شرح : پس اين است و بس معنىِ بى عيب در بيانِ مراد به « الصَّمَد » نه آنچه رفتهاند به آن جمعى كه تشبيه كردهاند اللَّه تعالى را به غير او در اسمِ جامد محض ، كه مراد به « الصَّمَد » جسمِ ميان پر است كه درون ندارد ؛ چه آن نمىباشد مگر از جملهء صفات جسم ؛ و اللَّه - جَلَّ ذِكْرُهُ - به غايت بلند مرتبه است از آن ، او بزرگتر و منزّهتر است از اين كه فرود آيد خاطرها بر اسم جامدِ محضِ او ، يا دريافته شود مقدار بزرگى او به تعمّق در اسما و صفات او و قياس بزرگى او به بزرگى ديگران .
و اگر مىبود مراد به « الصَّمَد » در صفات اللَّه - عَزَّ وَ جَلَّ - ميان پر ، هر آينه مىبود « الصَّمَد » مخالفِ قول اللَّه - عَزَّ وَ جَلَّ - در سورهء شورى : « نيست مانند آن قسم كسى هيچ چيز » ؛ چه « ميان پر » از صفات اجسامِ ميان پر است كه درونها ندارد ، مثل سنگ و آهن و باقى چيزهاى ميان پر كه درون ها ندارد ؛ به غايت بلند مرتبه است اللَّه از آن ، بلندىاى بزرگ .
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : « تُدْرِك » .
( 2 ) . شورى ( 42 ) : 11 .