سوم آنچه حصّهاى از تغيّر و حصّهاى از زوال در آن است ؛ به اين معنى كه منتقل مىشود به فاصله ، نه در هر آن ، امّا فاصله از بس كه اندك است ، شبيه به متحرّك است ، مثل آبى كه آتش در زير آن سوزد و مرتبه مرتبه گرمتر شود و تغيّرش اسرع تغيّرات نباشد ؛ امّا بر مذهب جمهور متكلّمين پس ظاهر است و امّا بر مذهب فلاسفه و تابعان ايشان ، پس بنا بر اين كه گرمى و مانند آن كائنِ فِي نَفْسِهِ در خارج است ، پس اگر حركت در آن واقع باشد ، يا بر طرف مىشود از آن جسمْ گرمى در اثناى آن حركت و اين بَديهيُّ الْبُطلان است ، يا بر طرف نمىشود و در هر آنى حرارتى ديگر دارد و از اين لازم مىآيد كه غير متناهىِ كائنِ فِي نَفْسِهِ مَحصورٌ بَيْنَ الْحَاصِرَين باشد ؛ به دليل اين كه مثلًا اگر جسمى از اوّل روز تا آخر روز ، متغيّر در حرارتها باشد و در هر آنى از آنات ، غير متناهيه حرارتى براى آن جسم باشد غير حرارتى كه پيش از آن يا بعد از آن است ، لازم مىآيد كه حرارتهاى غير متناهىِ مترتّب كه هر يك كائنِ فِي نَفْسِهِ است در خارج محصور باشد ميان دو طرف : يكى اوّل روز و ديگرى آخر روز ؛ و اين ، باطل است بَديهَةً .
مخفى نماند كه اين دليل ، جارى در حركت در أَيْن و وَضْع و مانند آنها نيست ؛ چه انحصارِ غير متناهى كه كائن نيست مگر بعضِ آنها در ذهن بَيْنَ الحَاصرين بَديهىُّ الاسْتِحَاله نيست . و اين كه گفتيم منافات ندارد با آن كه حركت جسم در بعضِ آنها مثل حركت در أَيْن يا وَضْع ، كائنِ فِي نَفْسِهِ در خارج باشد ؛ چه از كَوْنِ فِي نَفْسِهِ لازم نمىآيد كَوْنِ آنچه حركت در آن است فِي نَفْسِهِ .
چهارم آنچه ظاهر است كه انتقال در هر آن نمىكند ، خواه فاصله بسيار باشد و خواه اندك . و آن چهار قسم است : اوّل آنچه منتقل مىشود از نوع عرضِ كائن فِي نَفْسِهِ به نوعى ديگر آن ، مثل انتقال از بُرودت به حرارت و مثل انتقال از مرتبهاى از حرارت به مرتبهء بالاتر از آن ، اگر اشَدّ ، نوعِ مُباينِ اضْعَف باشد ، امّا بر مذهب جمهور متكلّمين ، پس ظاهر است و امّا بر مذهب فلاسفه و تابعانِ ايشان . پس بنا بر اين كه حركت ، اتّصال مىخواهد و اتّصال اشياى متخالفه در حقيقت به هم ، محال است .
دوم آنچه منتقل مىشود از اجتماع به افتراق و برعكس ؛ چه بديهى است كه
صافى در شرح كافى (فارسى) — صفحة 288
مساهمون: محمد حسين الدرايتي
ص٢٨٨