اصل : قَالَ أَبُو قُرَّةَ : فَإِنَّهُ يَقُولُ :
« وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى »
« 1 » ؟
فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام : « إِنَّ بَعْدَ هذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلى مَا رَأى ؛ حَيْثُ قَالَ :
« ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى »
« 2 » يَقُولُ : مَا كَذَبَ فُؤَادُ مُحَمَّدٍ مَا رَأَتْ عَيْنَاهُ ، ثُمَّ أَخْبَرَ بِمَا رَأى ، فَقَالَ :
« لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى »
« 3 » فَآيَاتُ اللَّهِ غَيْرُهُ « 4 » ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ :
« وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً »
« 5 » فَإِذَا رَأَتْهُالْأَبْصَارُ ، فَقَدْ أَحَاطَتْ بِهِ الْعِلْمَ ، وَوَقَعَتِ الْمَعْرِفَةُ » .
شرح : فاء در فَإِنَّهُ براى بيان است به اعتبار جمله كه مقدّر است . تقدير اين است :
« قُلْنَا بِهذَا فَإِنَّهُ » .
النَّزْلَة : فرود آمدنِ وحى . و اين جا مصدر ، نايب ظرف زمان است ؛ چه مراد ، وقتِ يك فرود آمدنِ وحى است .
مَا در مَا يَدُلُّ ، موصوله است و عبارت است از آيت :
« أَ فَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَ الْعُزَّى » .
« 6 » و مَا در مَا رَأى نيز موصوله است و عبارت از وصايتِ علىّ بن ابى طالب است ، تصريح به آن نشده براى تقيّه . و عايدِ به « مَا » ، ضمير منصوب محذوف است .
حَيْثُ براى ظرفيّت نيست ، بلكه براى تعليل بدل است . و مَا در مَا كَذَبَ نافيه است .
الْكَذِب : دروغ ؛ و مراد اين جا ، اعتقاد باطل است .
الْفُؤَاد : دل آدمى و مانند آن از اهل فكر . و مَا در مَا رَأى ، مصدريّه است و مصدر ، نايب ظرف زمان است . و مَا در مَا كَذَبَ ، نافيه است . و مَا در مَا رَأَتْ نيز نافيه است ، پس مَا رَأَتْ عَيْنَاهُ ، جملهء عَلى حِدَه است و تتمّه ، مفعول « يَقُولُ » نيست . و فاء در فَآيَاتُ براى بيان است .
هامش
( 1 ) . نجم ( 53 ) : 13 .
( 2 ) . نجم ( 53 ) : 11 .
( 3 ) . نجم ( 53 ) : 18 .
( 4 ) . كافى مطبوع : « غير اللَّه » بدل « غيره » .
( 5 ) . طه ( 20 ) : 110 .
( 6 ) . نجم ( 53 ) : 19 .