گفت كه : آرى بود و هيچ چيز نبود .
گفتم كه : پس كجا مىبود ؟ زراره گفت كه : و امام تكيه كرده بود ، پس راست نشست و گفت كه : قياس كردى اللَّه تعالى را بر ديگران ، يا مضمونِ محال گفتى اى زراره ! و پرسيدى از خصوصيّتِ جا در كسى كه نيست جا براى او .
[ حديث ] نهم
اصل : [ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْمَوْصِلِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام ، قَالَ : ] « أَتى حِبْرٌ مِنَ الْأَحْبَارِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ، فَقَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ، مَتى كَانَ رَبُّكَ ؟
قَالَ : وَيْلَكَ ، إِنَّمَا يُقَالُ : « مَتى كَانَ » لِمَا لَمْ يَكُنْ ، فَأَمَّا مَا كَانَ ، فَلَا يُقَالُ : « مَتى كَانَ » ، كَانَ قَبْلَ الْقَبْلِ بِلَا قَبْلٍ ، وَبَعْدَ الْبَعْدِ بِلَا بَعْدٍ ، وَلَا مُنْتَهى غَايَةٍ لِيَنْتَهِيَ « 1 » غَايَتُهُ .
فَقَالَ لَهُ : أَنَبِيٌّ أَنْتَ ؟
فَقَالَ : لِأُمِّكَ الْهَبَلُ ، إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِيدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله » .
شرح : بيانِ « كَانَ قَبْلَ الْقَبْلِ بِلَا قَبْلٍ ، وَبَعْدَ الْبَعْدِ بِلَا بَعْدٍ ، وَلَا مُنْتَهى غَايَةٍ » گذشت در شرح حديث پنجمِ اين باب .
لام در لِيَنْتَهِيَ غَايَتُهُ ، براى تعليل است و ظرف ، صفت مخصّصهء مُنْتَهى غَايَةٍ است . و وجه اين ، اين است كه : نفى منتهاى غايت بِالْكُلِّيّة ، صحيح نيست ؛ زيرا كه اللَّه تعالى منتهاى غايت است براى ديگران ، چنانچه گذشت در حديث پنجمِ اين باب كه : « فَهُوَ مُنْتَهى كُلِّ غَايَةٍ » و نفى او صحيح نيست . و چون منتهاى غايت ، مخصّص شود به اين كه براى انتهاى غايت خودش باشد ، نفى آن صحيح مىشود ؛ و از اين ظاهر مىشود كه ترك ذكرِ « لِيَنْتَهِيَ غَايَتُهُ » در حديث هفتم اين باب ، مبنى بر مسامحه و اعتماد بر ظهورِ مراد است .
هامش
( 1 ) . كافى مطبوع : « لتنتهي » . و قواعد نيز ، همين را اقتضا مىكند .