يعنى : و به واسطهء اين آفت و بس ، گشوده شده بر پيشوايان و علماى زمانهء ما رخنههاى سيلابِ اين دينهاى باطل كه در باب امامت دارند و مذهبهاى بدمزه كه بعد از اظهارِ اقرار به امام حق دارند . مذهبهايى كه به تحقيقِ تمام ، گرفته شرطهاى ناگرويدن به اللَّه تعالى و شريك براى اللَّه تعالى قرار دادن را ، همگى آن شرطها را نه بعضى را .
حاصلْ آن كه : هر دينى و مذهبى كه از محكمات قرآن گرفته نشده ، نه بىواسطه و نه بهواسطهء دوازده امام - كه امامت ايشان از محكمات قرآن گرفته شده - چنانچه مكرّر بيان شد ، آن دين و مذهب ، همدوش كفر و شرك است ، يا خودش است ؛ و صاحب آن ، مستحقّ عذاب دائمىِ قيامت است ، مگر آن كه زود توبه كند ، يا از عوام الناس باشد و بخشايش الهى او را دريابد ، چنانچه در شرح « وَالْأَمْرُ في الشَّاكِّ » تا آخر ، بيان شد .
اصل : وَذلِكَ بِتَوفِيقِ اللَّهِ وَخِذْلَانِهِ ، فَمَنْ أَرَادَ اللَّه تَوْفِيقَهُ وَأَنْ يَكُونَ إِيمَانُهُ ثَابِتاً مُسْتَقِرّاً ، سَبَّبَ لَهُ الْأَسْبَابَ الَّتِي تُؤَدِّيهِ إِلى أَنْ يَأَخُذَ دِينَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ عليه السلام بِعِلْمٍ وَيَقِينٍ وَبَصِيرَةٍ ، فَذَاكَ أَثْبَتُ فِي دِينِهِ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي . وَمَنْ أَرَادَ اللَّهُ خِذْلَانَهُ وَأَنْ يَكُونَ دِينُهُ مُعَاراً مُسْتَوْدَعاً - نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهُ - سَبَّبَ لَهُ أَسْبَابَ الِاسْتِحْسَانِ وَالتَّقْلِيدِ وَالتَّأْوِيلِ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ وَبَصِيرَةٍ .
شرح : چون جملهء معترضه تمام شد ، باز بر سر مبحث اوّل رفت .
التَّوفِيق : مهربانى كردنِ اللَّه تعالى با كسى ، بعد از دادن توانايى بر هر يك از طاعت و معصيت به آن كس ؛ به معنى دادنِ جميع آنچه در طاعت در كار است و طاعت ، بىآن ، محال است و آن جميع را علّت تامّهء طاعت مىنامند ؛ و دادن جميع آنچه در معصيت در كار است و معصيت ، بىآن ، محال است و آن جميع را علّت تامّهء معصيت مىنامند .
الْخِذْلَان ( به كسر خاء بانقطه و سكون ذال بانقطه ) : مهربانى نكردنِ اللَّه تعالى با كسى ، بعد از دادن توانايى بر هر يك از طاعت و معصيت به آن كس ، به همين معنى كه بيان شد . و چون اين مهربانى ، داخل علّت تامّهء طاعت نيست و ترك اين مهربانى ، داخل علّت تامّهء معصيت نيست ، پس اهل معصيت ، توانايى بر طاعت دارند و طاعت نمىكنند و اهل طاعت ، توانايى بر معصيت دارند و معصيت نمىكنند و حجّت اللَّه
صافى در شرح كافى (فارسى) — صفحة 156
مساهمون: محمد حسين الدرايتي
ص١٥٦