معنى كه معناى معمولى است ، ظاهراً درست به نظر نمىرسد ؛ آيهء شريفه حصول اين دو نوع خوراك را موقوف به قيام به تورات و انجيل و قرآن مىداند ، البته وجود مشروط بدون شرط محال است و اين معنى بر داناى زيرك پنهان نيست .
اما نتيجهء بحث و تحقيق در آب و خاك حقيقى : اهل طريقت هرگاه با آب حقيقى يعنى علوم الهيّه و فيوضات ربانيه امكان طهارت باطن را به خاطر موانعى نداشتند ، بايد به خاك حقيقى كه قواعد ظاهرى براى تصفيهء باطن و صفاى آن به اندازهء استعداد است ، مراجعه كنند . چون قواعد و مسائل ظاهرى شريعت و علوم باطنى طريقت و آنچه برتر از اين دو معنا است ، حقيقت است .
مراجعه به خاك حقيقى ، براى پاكى و طهارت مقدمهاى است براى رسيدن به طهارت باطن ، چون از آب حقيقى براى تصفيه باطن ذات محروم و معذور بودى به قواعد و علوم مراجعه كن .
خداوند ، بندهاش را امر فرموده با كمك بدن كه خاك پاك است به طهارت جان رجوع كن ، كمكگيرى از بدن به اين است كه جسم را به وظائف شرعيه در تمام شؤون وادار كنى آنجا كه قدرت طهارت جان را با آب حقيقى ندارى كه طهارت ظاهر اگر ادامه پيدا كند كم كم زمينهء طهارت باطن را براى تو فراهم مىكند ، فعلًا وظيفهء تو تيمم بر خاك حقيقى است ، يعنى لمس و مس علوم ظاهرى و قواعد شرعى و به كارگيرى آن علوم و قواعد ، چون ظاهر را با خاك حقيقى آراستى ، باطن لياقت رسيدن به آب حقيقى پيدا مىكند ، آنجاست كه به انوار حق و فيوضات الهى منور شده و به عالم ديگرى قدم مىگذارى و لايق قرار گرفتن در بساط قرب مىشوى .
سالك ، وقتى تمكّن از استعمال آب حقيقى ندارد و نمىتواند به تحصيل طهارت باطن برخيزد به خلقت خاكيش بنگرد ، خاكى كه از دل اشيا و اخس
عرفان اسلامى ( شرح مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة المنسوب للإمام الصادق ع) (فارسى) — صفحة 215
مساهمون: شيخ حسين انصاريان
ص٢١٥