از خاك آفريده شده يا از خاك و عناصر ديگر ، در حدى كه خاك هم جزئى از اجزاى جسم اوست ؟ البته از خاك و غير خاك آفريده شده ولى بنابر اغلبيت به خاك اشاره شده ، پس در اين آيه خاك به معناى واقعيتهاى ديگر هم آمده است .
پس از بيان اين مطلب بايد گفت : هر دانشى كه منبع و منشأش حواس ظاهره و باطنه باشد مانند علوم كسبى كه قبلًا ذكر شد نسبت دادن اين علوم به خاك اولى و انسب است .
و هر علمى كه منبع و منشأش كشف و فيض است كه عبارت از علوم الهيّه و معارف ربانيه ، آن علومى كه به آن وحى و الهام و علم لدنى اطلاق مىشود نسبتش به آب اولى و انسب است .
و به اين دو مرحله خداوند بزرگ در قرآن مجيد اشاره فرموده ، آنجا كه مىگويد :
[ وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ]
« 1 » .
و اگر آنان تورات و انجيل [ واقعى ] و آنچه را كه از سوى پروردگارشان به آنان نازل شده برپا مىداشتند ، بىترديد از بركات آسمان و زمين بهرهمند مىشدند .
كه مراد از اين فوق ، عالم روحانى و علوم نازله از اوست و مراد از تحت ، عالم جسمانى و علوم حاصله از اوست .
و قول مفسّرين كه مىگويند : مراد از فوق ، باران و مراد از تحت ، نبات است بر اصل صحيحى استوار نيست .
زيرا باران و نبات به كسى كه قائم به تورات و انجيل و قرآن است مىرسد و به كسى كه قائم نيست از انسان هاى بىدين و همچنين حيوانات نيز مىرسد ، پس اين
هامش
( 1 ) - مائده ( 5 ) : 66 .