و هريك از اين عوالم را لوازم و آثار خاصى است كه تا به فعليت نرسد آن لوازم و آثار ظهور پيدا نمىكند .
پس هركس غرق در عالم طبيعت و حس گردد و آثار عالم طبع در او تحقق يابد و تمام حركاتش محكوم عالم حس شود ، بدون شك به خاطر اين كه تمام همتش مصرف عالم طبع شده آثار عالم عقلى در او ضعيف شود و به بيان قرآن :
[ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ ]
« 1 » گردد ؛ يعنى يك موجود به تمام معنى زمينى و مادى شود كه آثارى كه از او ظهور و بروز مىكند ، فقط آثار مادى يا به فرمودهء قرآن كريم حيوانى است ؛ اين چنين انسان قدرت پروازش از زمين به سوى عالم ملكوت خاموش مىشود و موجودى مىگردد كه فقط داراى جنبهء حيوانى است و در عمل و حركت از حيوانات بدتر و به فرمودهء صريح قرآن :
[ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا ]
« 2 » .
آنان جز مانند چهارپايان نيستند بلكه آنان گمراهترند !
ولى كسى كه با كمك هدايت انبيا و اوليا و ائمه و قرآن به عالم عقلى راه پيدا كند و آن چنان بكوشد كه آثار عالم عقلى به عالم مثال و حس غلبه پيدا كند و حاكم بر مملكت وجودش عقل هدايت شده باشد ، موجودى روحانى مىشود و در طريق تكامل به آنجا مىرسد كه حقيقت وجود و نفسش و روحش براى او منكشف مىشود و اين وقت است كه همهء حجابهاى ظلمانى و بلكه همهء حجابهاى نورانى - كه ميان او و شناخت خداى تعالى است - برداشته مىشود و فرمايش رسول الهى صلى الله عليه و آله دربارهء او تحقق پيدا مىكند كه فرمود :
هامش
( 1 ) - اعراف ( 7 ) : 176 .
( 2 ) - فرقان ( 25 ) : 44 .