معلوم شد لذّت و الم ادراك ملايمات و ناملايمات است و ادراك انسان بر سه مرتبهء كلّى قسمت شود : ادراك حسّى ، خيالى و وهمى ، عقلى .
پس مراتب لذّت و الم نيز بر اين سه قسمت خواهد بود :
لذّت و الم حسّى : كه از ورود كيفيّات محسوسه بر قواى حسّى حاصل آيد ، مانند ذائقه به شيرينى و باصره به سبزه و گل و لامسه از ملموس و شامه از عطر و سامعه از صوت خوش و الم هريك ضدّ آن .
لذّت و الم خيال و وهم : خيال ، به اميدوارىهاى خوشى و تخيّل آن و آرزوهاى نيكو لذّت بردن و وهم به غلبه و سرورى يافتن و نام نيكو و شهرت و معروفيّت و قبول عامّه و يا جهانگيرى و فاتح و غالب بر خصم بودن .
لذّت عقلى : كه مخصوص نفس ناطقهء قدسيّه و نفس كليّهء الهيه است عبارت از ادراك حق و نيل به حق و درك حقايق اشياء چنان كه هستند و خصوص معرفت به حقّ اوّل و مشاهدهء حسن مطلق نامتناهى الهى است و التذاذ به اطاعت و عبوديّت او و فكرت در اوصاف جلال و جمال و قدرت و حكمت و رحمت نامنتهاى او و استغراق در شهود .
و بايد دانست كه نفوس برحسب انتخاب اين سه مرتبه از لذّت و الم بر سه قسمت شوند .
نفوس دانيه : مردمى كه مطمح نظر و غايت همّتشان درك لذّات حسّيه است تا آن حد كه اگر لذّات حسّى آنها معارض لذّت وهم و خيال شود لذّت حسى را ايثار كرده و مقدم دارند .
مثلًا اگر در مجلسى كه لذّات پنج حس ظاهر آنها مهيّاست دعوت شوند ، هرچند شرافت و آبرو و شؤون آنها كه لذّات وهم و خيال است به كلّى بر باد رود ، بدان مجلس عشق و جاذبه لذّات حسّى ، آن نفوس را توان كشيد .
عرفان اسلامى ( شرح مصباح الشريعة ومفتاح الحقيقة المنسوب للإمام الصادق ع) (فارسى) — صفحة 262
مساهمون: شيخ حسين انصاريان
ص٢٦٢