كمترين زيان به لذّات عقلى نرساند و بلكه تقويت و مساعدت هم كند به آن لذّات توجّه كنند و الّا رها كرده و لذّات عقلى را اختيار نمايند .
اين نكته نيز معلوم باد كه طبقهء اوّل نفوس كه محكوم ومجذوب محسوساتند ، ممكن است اگر لذّات حسّى با وهمى معارض شود لذّات حسّ را مقدّم دارند ، ليكن اگر باز لذّات حسّى با لذّات عقلى معارضه كند ، عقلى را اختيار كنند و آن نفوس در اين صورت عالىتر از نفوس متوسّطه شوند و از صلحا و سعداى عالم محسوب گردند و اگر لذّات حسّى را بر عقلى مقدّم شمرند در اين صورت آنها از معنى انسانيّت محروم و حيوان بلكه پستتر از حيوانند كه :
[
أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ]
« 1 » .
آنان مانند چهارپايانند بلكه گمراهترند .
اما طبقه دوّم يعنى نفوس متوسّطه ، نيز ممكن است توفيق يافته هنگام تعارض لذّات وهمى با عقلى ، عقلى را اختيار كنند و از لذّت وهمى در اين حال صرفنظر كنند و آن را فداى لذّت عقلى سازند ، در اين صورت آن نفوس متوسّطه در طبقهء عالى داخل شده با نفوس عاليهء انبيا و اولياى حق مشابهت و رفاقت يابند :
[
وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً ]
« 2 »
.
و اگر گاه تعارض لذّات وهمى با عقلى اوهام و خيالات را اختيار كنند و مغرور امور بىثبات و باطلالذات شوند ، آنان از فيض عقبى محروم و از سعادت حقيقى دور افتاده و از نفوس شياطين بلكه شيطان انسى آنها هستند و با شياطين متّحد و محشور شوند و به شقاوت و ظلمت نفس گرفتار آيند .
هامش
( 1 ) - اعراف ( 7 ) : 179 .
( 2 ) - نساء ( 4 ) : 69 .