آيهء فوق به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خطاب مىكند ولى مقصود انسان است . و بنابر روايات و تفاسير معصومين اين آيه از اميد بخشترين آيات قرآن است « 1 » ؛ زيرا در آن رحمت حق بر غضب او مقدّم است و گسترهء فيض و رحمت او بر موجودى محدود نيست و از اين كه كلمهء
« رحمة »
به
« اللّه »
اضافه شده است ، در تك تك واژههاى آيه لطف و مهر نهفته است ؛ آيه به طور كلى تشويق به بازگشت به سوى خداست .
آغاز آيه با نداى يعِبَادِىَ اى بندگان من شروع مىشود ، حتى كافران را هم فرا مىگيرد ؛ زيرا خداوند ، خويش را مولاى همهء بندگان و سزاوار دريافت رحمت مىداند . و حق مولا بر عبد اين است كه او را عبادت و اطاعت نمايد . پيام بشارت پروردگار با زبان گرم و نرم به بندگان اميد مىدهد تا آنان خجالت نكشند . از اين رو با اينكه خطاب آيه به گناهكاران و خطاكاران است و چون خداوند هدايت و توبه بندگان را دوست مىدارد و بندگى آنان را مىخواهد ؛ مانند پدرى نيست كه از رفتار فرزندش نااميد باشد و بگويد : تو فرزند من نيستى ، يا اى نادان برو آدم شو ! پس بدون خطاب تند اى گنهكاران يا طغيانگران و . . . مىفرمايد : اى بندگانم ! كه بر نفس خود زيادهروى كردهايد ، از لطف و و گذشت من نااميد نشويد ، بياييد همه را مىبخشم .
چقدر زيبا در اين آيه ، محبّت و مهربانى و بزرگوارى به كار رفته كه هر دل سنگ صفتى را آب مىكند . سپس در ادامه خطاب مىفرمايد : أَسْرَفُواْ عَلَى أَنفُسِهِمْ اى كسانى كه زيادهروى بر نفس كردهايد ، نمىفرمايد :
« ظَلَمُوا »
يا
« أَخْطَأوا »
يا
« عَصَوا »
يا
« طَغَوا »
. اى ستمگران ! اى خطاكاران ! اى نافرمايان ! و . . . يا با خطابى زننده بفرمايد :
اى جانوران ! اى خائنان ! اى آدمكشان ! چون با آن نداى بندگان من نمىسازد و مناسب دعوت به توبه نيست .
هامش
( 1 ) - مجمع البيان فى تفسير القرآن : 8 / 407 ، تفسير نور الثقلين : 4 / 491 ، حديث 73 ؛ كنز العمال : 2 / 492 ، حديث 4581 .