را بست به طورى كه نتوانستند نزد همراهانشان بازگردند . آنان در كمال سختى ميدان نبرد را ترك گفته راه طرابلس را در پيش گرفتند . اندكى پس از آن نيز باليان ابلين و رينالد ، رئيس صيدا ، به بيرون معركه راه گشودند و آخرين كسانى بوند كه گريختند .
پس از شكست ريموند روحيه معنوى جنگجويان فرنگى به شدت پايين آمد و در آستانهء تسليم قرار گرفتند . آنها دريافتند كه راه رهايى از مرگ دست شستن از جان است و اقدام به حملههاى پياپى كردند . به طورى كه اگر لطف الهى نبود نزديك بود مسلمانان را با وجود كثرت نيرو جاكن كنند . ولى فرنگيان در هر نوبت حمله شمارى از نيروهاى خود را از دست دادند و به شدت تضعيف گشتند . مسلمانان آنان را در محاصرهء كامل قرار دادند و باقيماندهء فرنگيان از يكى از تپههاى منطقه حطين بالا رفتند و خواستند كه براى حفظ جان خود در آنجا خيمهگاه برپا كنند . اما شدت حملههاى مسلمانان از جوانب مختلف اجازهء رسيدن به هدف را به آنان نداد و تنها توانستند يك چادر آن هم براى پادشاهشان برپا كنند . مسلمانان صليب اعظمشان موسوم به صليب الصلبوت را از آنان گرفتند . به گمان مسيحيان در اين صليب قطعهاى از چوبى كه حضرت عيسى را با آن به دار آويختند نصب گرديده بود . گرفتن اين صليب ، بزرگترين بدبختى فرنگيان بود و پس از آن به مرگ و هلاكت خويش يقين پيدا كردند . اين در حالى بود كه سواره نظام و پيادهنظامشان يا به قتل مىرسيدند و يا به اسارت مىرفتند . پادشاه همراه با 150 سوار از سواركاران و شجاعان مشهور خويش باقى ماند .
ملك افضل فرزند صلاحالدين مشاهدات خود از آن روز را اين گونه نقل مىكند : « من در آن نبرد كنار پدرم بودم . اين اولين بار بود كه در كارزار شركت مىكردم . وقتى پادشاه فرنگ همراه آن گروه از آن تپه بالا رفت ، به مسلمانانى كه در مقابلشان بودند سخت حمله كردند و آنان را تا نزديك پدرم عقب راندند . من به چهره پدرم نگاه كردم و او را سخت اندوهگين ديدم و رنگ از رخسارش پريده بود . او دستى به محاسنش كشيد و فرياد برآورد و گفت :
شيطان دروغ گفته است . سپس مسلمانان بازگشتند و از تپه بالا رفتند . من وقتى ديدم كه فرنگيان عقب نشستند و مسلمانان دنبالشان مىكنند ، از شادى فرياد برآوردم : شكستشان داديم . فرنگيان بازگشتند و براى بار دوّم مسلمانان را تا نزديك پدرم عقب نشاندند ؛ و او همانند بار نخست رفتار كرد . مسلمانان يورش بردند و آنان را تا تپه بازپس راندند . من نيز
روزهاى سرنوشت ساز در جنگهاى صليبى (فارسى) — صفحة 90
مساهمون: عبدالحسين بينش
ص٩٠