1 - جبّاران ، طاغوتيان و ستمگران زورمدارى كه با قهر و غلبه ، انسانها را به بردگى گرفته و از عبوديت خداوند بازداشتهاند . نمرود ، فرعون و همهء جباران در طول تاريخ مصداق اين چهرهء طاغوت هستند :
« وَ تِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنيدٍ » ( هود : آيهء 59 )
و اين [ قوم ] عاد بودند كه آيات پروردگارشان را انكار كردند و فرستادگانش را نافرمانى كردند و به دنبال فرمان هر زورگوى ستيزهجوى رفتند .
2 - مترفان ، ثروتمندان و خدايان زر و سيم كه با اتكا به گنجينههاى طلا و نقره ، استكبار ورزيده و از اطاعت و بندگى خدا سرپيچى نموده و بندگان خدا را به خدمتكارى خويش مىگيرند و هميشه در برابر پيامبران ايستاده و آنان را تكذيب كردهاند :
« وَ مَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِن نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَاداً . . . » ( سبأ : 34 - 35 )
در هيچ شهرى هشدار دهندهاى نفرستاديم جز آن كه مرفّهان و خوشگذرانان آنها گفتند : ما به آنچه شما بدان فرستاده شدهايد ، كافريم و گفتند : ما دارايى و فرزندانمان از همه بيشتر است .
3 - ملأ ، كارگزاران و اشراف كه صاحب مقام و منصباند و به اين جاه و مقام دل بستهاند و حاضر نيستند در كنار پابرهنگان و محرومان به بندگى خدا سر خم كنند و شأن خود را برتر از آنان مىدانند . معمولًا اين سه مظهر طاغوت و استكبار براى استحكام حاكميت خود و به بندگى گرفتن انسانها و بهرهكشى از آنان ، دست در دست هم دارند . در تمام حاكميتهاى طاغوتى ، اين سه چهره را مىتوان به وضوح يافت . در حاكميت فرعونى ، ما با سه چهره مواجهيم :
فرعون ، چهرهء جباريت و زورمدارى كه با قوه و قدرت خود بنى اسرائيل را به بندگى گرفته و از آنان بهره مىبرد .
هامان ؛ چهرهء ملأ ، كارگزارى و تزويرگرى كه با علم و تدبير خود ، جباريت خشن فرعونى را براى محرومان قابل تحمّل جلوه مىدهد و زمينهساز و مجرى حاكميت فرعون است .
انديشه هاى اسلامى در بستر تاريخ (فارسى) — صفحة 111
مساهمون: جمعى از نويسندگان
ص١١١