پيگرد حكومت و دستگاه مذهبى جامعه بودند ، پيوسته در صدد انتقامجويى و رهايى از شرايط موجود بر مىآمدند . آنان با رسوخ در طبقات اجتماعى مردم را به مخالفت با دستگاه حاكمه فرا مىخواندند و در اين راه از هيچ كوششى فرو گذار نبودند . مانويان متعصب و پيروان مزدك ، كه كينه سختى از حكومت در دل داشتند ، در اين امر اهتمام بيشترى به خرج مىدادند . مسيحيان نيز كه گذشته از دشمنى ديرينه با ايرانيان ، از فشار و سختگيرى مؤبدان زرتشتى به تنگ آمده بودند ، عليه آنان تلاش مىكردند و به هر صورتى به از هم گسيختگى شيرازه اين امپراتورى و زوال و اضمحلال آن مساعدت مىنمودند .
در تحليلى كلى بايستى عنوان كرد كه ساختار قدرت امپراتورى ساسانى چنان دچار تزلزل و اختناق درونى گشته بود كه علاوه بر آنكه قادر نبود در تنظيم رابطه ميان نهادهاى صاحب نفوذ تعادلى پايدار پديد آورد ، به تشنج و ناآراميها نيز دامن مىزد . در چنين محيطى نامطمئن هم پادشاه و هم سردمداران حكومتى و نظامى كشور از توطئه يكديگر آسوده خاطر نبودند و هر لحظه احساس خطر مىكردند . سياست ناسنجيده روحانيون و ساختار سياسى و اقتصادى جامعه عصر ساسانى ، چنان فضايى را پديد آورده بود كه هر چند اگر مسلمانان به ميدان نيامده بودند ، دولت ساسانى مىتوانست با يك تحول درونى مدتى ديگر به حيات خود ادامه دهد ، اما به واقع سقوط امپراتورى ساسانى امرى حتمى و گريزناپذير بود .
به هر صورت در چنين اوضاعى كه سازمانهاى پوسيده دولتى و مذهبى رو به ويرانى نهاده و بحرانهاى متعدد سياسى ، اجتماعى ، اقتصادى و دينى سراسر جامعه را فرا گرفته بودند ، مجاهدان پرشور مسلمان روى به ايران زمين نهادند و شريعت نجات بخش اسلام را براى ايرانيان به ارمغان آوردند .
پرسش
1 . روند فتوحات تا عصر خليفه دوم چگونه بود ؟
2 . چه عواملى باعث گرديد مسلمانان به فتوحات روى آورند ؟
3 . بحران سياسى امپراتورى ساسانى را توضيح دهيد .
4 . انقراض حكومت لخميان در حيره چه تأثيرى در پيشروى سپاه اسلام داشت ؟
5 . پيروان اديان ديگر چه نقشى در تضعيف امپراتورى ساسانى ايفا نمودند ؟
تاريخ اسلام و ايران (فارسى) — صفحة 19
مساهمون: عبدالحسين برهانيان
ص١٩