اشاعره
يكى از مكاتب كلامى كه در برابر معتزله تأسيس گرديد مكتب ابوالحسن اشعرى ( متولد 260 ه . ) بود . او ابتدا داراى مذهب اعتزال بود و تا چهل سالگى نزد استادش ابو على جبّائى ، مبانى و اصول معتزله را ياد مىگرفت كه ناگهان از اين مذهب كنارهگيرى كرد و در مسجد جامع بصره بهطور علنى از التزام به مذهب معتزله توبه نمود و از مكتب اعتقادى اهل حديث و احمد بن حنبل هوادارى كرد .
در مورد علل برگشت اشعرى از مكتب معتزله كه در زمان مقتدر عباسى صورت گرفت از دو عامل مىتوان نام برد :
1 - رهايى از فشار بر معتزله : از زمان متوكل به بعد ، معتزله با فشار روز افزونى روبهرو شدند و بر عكس ، اهل حديث مورد حمايت جدى دستگاه حاكمه قرار گرفتند . و شكى نيست كه شرايط اجتماعى تأثير بهسزايى در طرز تفكر و ديدگاههاى انسان دارد ، از اين رو مىتوان گفت انديشهء رهايى از فشار ، زمينهء بازگشت از اعتزال را در ابوالحسن اشعرى فراهم نمود .
2 - انديشهء اصلاح و بازنگرى در عقايد اهل حديث : جبرگرايى اهل حديث و اعتقاد آنان به تشبيه و تجسيم بارىتعالى و . . . امورى بودند كه عقل و فطرت سليم انسانى آنها را نمىپذيرفت . ابوالحسن اشعرى براى اصلاح و تعديل آن عقايد ، چارهاى جز بازگشت از اعتزال و پيوستن به اهل حديث نداشت ، زيرا اهل حديث سخنان معتزله را به شدت رد مىكردند و آنان را از خود نمىدانستند . وى با پيوستن به اهل حديث از هواداران اين مكتب شمرده شد و سخنانش مقبول عام و خاص گشت و زمينه براى اصلاحات مورد