نظر وى فراهم گرديد « 1 » و توفيق يافت كه بسيارى از عقايد و ديدگاههاى اهل حديث را اصلاح و تعديل كند . او براى تثبيت و تحكيم عقايد آنان از استدلال عقلى نيز بهره جست ، به جمود اهل حديث بر ظواهر آيات و روايات بسنده نكرد و ناشر علم كلام جديدى در ميان اهل سنت گرديد و اين خود موجب ناراحتى بعضى از علماى اهل حديث گشت كه به شدت از بهكارگيرى دلايل عقلى پرهيز مىكردند . هر چند اهل حديث در ابتدا استقبال شايانى از مكتب كلامى اشعرى نكردند ، امّا بعد از وفاتش روش كلامى وى مورد پسند بسيارىاز حنبلىها واقع شد و انديشههايش بر افكار و انديشهء احمد بن حنبل مقدم گرديد و بدين سان با افول پيشوايى احمد در زمينهء عقايد و معارف الهى ، ابوالحسن اشعرى بهعنوان امام اهل سنت در مسائل كلامى برگزيده شد . « 2 »
ويژگىهاى مكتب كلامى اشاعره
مكتب كلامى اشعرى در پرتو اصلاحات و تغييراتى كه در عقايد اهل حديث بوجود آورد ، ويژگيهايى پيدا كرد كه بدانها اشاره مىشود :
1 - توجه به دلايل عقلى : همانگونه كه در فصل پيش يادآورى شد بيشترين تكيهگاه معتزله در مسائل كلامى ، بهرهگيرى از دلايل عقلى بود حتى گاهى بهخاطر پيش داوريهاى خاص خود ، نصوص شرعى ( از كتاب و سنت ) را تأويل مىكردند . در برابر آنان اهل حديث بودند كه هيچ گونه نقشى براى عقل در مسائل اعتقادى قائل نبودند و براى اثبات هر مسألهء اعتقادى دنبال دليل شرعى بودند ، امّا اشعرى در عين اعتماد بر كتاب و سنت به عقل نيز توجه نمود و حتّى رسالهاى بهنام « استحسان الخوض فىالكلام » نوشت و در آن گفت كه يكى از منابع در زمينه مسائل اعتقادى ، عقل است .
هامش
( 1 ) - ر . ك : الملل و النحل ، سبحانى ، ج 2 ، ص 18 - 24 .
( 2 ) - همان ، ج 1 ، ص 326 - 324 .