همانا شفاعتم براى صاحبان گناه كبيره ، از امّتم خواهد بود .
و در هر صورت مدلول قطعى و مشترك همهء آيات و احاديثِ شفاعت ، اين است كه گنهكاران مؤمن ، جاودانه در جهنم نمىمانند . اما خطاى معتزله در عقيده به جاودانگى گنهكاران مؤمن در جهنم ، موجب شده كه آنان به خطاى ديگرى دچار شوند و با تأويل آيات و احاديث شفاعت ، آن را به توبهكاران اختصاص دهند .
افزون بر آنچه ياد شد ، تأويل معتزله از جهت ديگر نيز باطل و نادرست است ؛ زيرا اگر شفاعت كردن شافعان فقط به معناى طلب درجات بيشتر و مقام بالاتر براى صالحان باشد لازمهاش اين است كه ما نيز دربارهء پيامبر صلى الله عليه و آله شفاعت كرده باشيم ؛ زيرا برايش درجات برتر و بيشتر از خداوند مىطلبيم . درحالىكه اين مطلب نادرست است ؛ زيرا بايد مقام و منزلت شافع در نزد خدا ، برتر از شفاعت شده باشد ! « 1 »
4 - منزلت بين دو منزلت
اين اصل بيان مىكند كه صاحب گناه كبيره نه مؤمن است نه كافر ، بلكه فاسق بوده و جايگاهى بين آن دو دارد و كيفرش سبكتر از كيفر كافر ، منافق و مرتد است . ديدگاه معتزله بر اين اساس است كه عمل جزو ايمان است و اگر كسى به انجام گناه كبيره مبادرت ورزد از ايمان خارج مىشود . دراين زمينه دلايلى دارند كه به يك مورد « 2 » اشاره مىشود : « هُوَالَّذى انْزَلَ السَّكينَةَ فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ لِيَزْدادُوا ايماناً مَعَ ايمانِهِمْ » « 3 » او خداوندى است كه آرامش را در قلوب مؤمنان فرود آورد تا بر ايمانشان افزوده شود . در اين آيه صحبت از زيادى ايمان است و اگر حقيقت ايمان عبارت از تصديق قلبى باشد كمى و زيادى برنمىدارد زيرا تصديق قلبى يا هست يا نيست ؛ به خلاف اينكه عمل جزو ايمان باشد كه در اين صورت به تعداد اعمال ، قابل كم يا زياد شدن هست .
هامش
( 1 ) - ر . ك : كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ، ص 330 .
( 2 ) - براى اطلاع از ديگر دلايل معتزله ، ر . ك . الملل والنحل ، سبحانى ، ج 3 ، ص 81 - 84 .
( 3 ) - اسراء ( 17 ) ، آيهء 109 .