انگيزهء اين پيمان و سبب انعقاد آن ، چنين بود كه مردى از قبيلهء زبيد ، با متاعى از يمن به مكه آمد . عاص بن وائل سهمى ( پدر عمر و عاص ) متاع او را خريدارى كرد ولى از پرداخت بها خوددارى و امتناع مىنمود . سرانجام مرد تاجر ، پس از سرگردانى بسيار ، روزى ، صبح كه قبايل قريش ، اطراف مكه ، در مجالس خويش مستقر شدند ، به بالاى كوه ابو قبيس برآمده ضمن انشاد چند بيعت شعر به جوانمردان قريش ملتجى شد و آنان را به كمك طلبيد .
سران قريش در اثر استغاثه و دادخواهى مرد تاجر ، مجتمعاً در مجلس مذاكرات ( دار الندوه ) حاضر شدند و در اطراف قضيه و چاره جويى آن به شور و گفتگو نشستند ، اما اكثريت به بهانهء اينكه دخالت در كار ديگران مجوزى ندارد و خود يك نوع فضولى محسوب مىشود ، از اقدام جدى امتناع ورزيدند ، تنها چند قبيلهء مذكور ، با رهبرى و كوشش زبير بن عبدالمطلب ، در خانهء ابن جدعان مجتمع شده ، به پاس انسانيت و جوانمردى هم پيمان شدند كه در حوزهء اقتدار و حدود امكانات خود از ستم و زورگويى متجاوزان ممانعت به عمل آورند . و در واقع داوطلبانه ، دادستانى حوزه را به عهده بگيرند ، لذا پس از انعقاد سوگند و پيمان ، بلافاصله به سراغ عاص بن وائل سهمى رفته حق تاجر يمنى را از او گرفتند و به وى تسليم كردند .
در ايام جاهليت ، موارد متعددى در سايهء اين پيمان احقاق حق شده است ؛ از جمله تاجرى از قبيلهء خثعم به مكه آمد ، و دخترش « قتول » كه بسيار زيبا و طناز بود ، مورد عشق و علاقهء نبيه بن حجاج سهمى واقع شد و كار به آنجا كشيد كه نبيه دخترك را به جبر از پدرش جدا كرده و با خود برد ، پدر بيچاره پس از فرياد و زارى فراوان ، بالاخره به سران هم پيمان « حلف الفضول » ملتجى شده به كمك آنان دختر خود را - قبل از اينكه شب در آيد - از چنگ نبيه در آورد .
راجع به وجه اشتهار اين پيمان به عنوان « حلف الفضول » ، احتمالاتى در ميان آمده و به صورت روايت پرداخته شده است ، ولى آنچه قابل قبول مىنمايد ، اين است كه چون مورد پيمان ، مداخله و فضولى در كار ديگران بوده است ، به نام حلف الفضول ( يعنى سوگند فضولى در كار مردم و مدعى العموم شدن بدون انتخاب ، يا انتصاب رسمى ) شهرت يافته است .
در اين حلف ، پيامبر گرامى اسلام نيز شخصاً به سن بيست يا بيست و پنج سالگى ، در مصاحبت اعمامش ، حضور داشته و لذا بعد از بعثت و هجرت ، هنگامى كه امت اسلامى را
عاشورا شناسى (فارسى) — صفحة 362
مساهمون: پژوهشكده تحقيقات اسلامى
ص٣٦٢