منعكس با شخص ناظرْ در ماهيّت و معنى بوده باشد ؛ و نه به نحو حمل شايع صناعى كه اتّحاد در وجود و مصداق باشد ، كه نتيجهاش اتّحاد صورت ظاهر با شخص ناظرْ در تحقّق وجود و مصداق خارج باشد . بلكه به نحو حمل حقيقه و رقيقه است كه هيچ گونه اتّحادى در بين آنها نيست ، بلكه صورت آينه ، عكس و شبيه و مثال و نمودار و رقيقتى است از حقيقت و واقعيّت ناظر ، به طورى كه صحّت سلب دارد ؛ و مىگوئيم : اين صورت ، آن شخص ناظر در آن نيست . و كاملًا اين سلب هم صحيح است . زيرا صاحب صورت داراى آثار خارجى از حيات و إدراك و عقل و كميّت و ثقل و غير ذلك من الأوصاف المعنويّة و الماديّة است ؛ ولى اين صورت به هيچ وجه داراى آن آثار نيست ؛ أمّا حكايت از آن آثار مىكند . پس آئينه حاكى است نه مَحْكى . تمام موجودات حاكى هستند و ذات أقدس خداوندى محكىّ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِل . [ 1 ]
از اينجاست كه مىبينيم در قرآن مجيد به موجودات عالم هستى و پديدههاى جهان مادّى و طبيعى ، همچون آسمان و زمين ، ابر و باران ، و اختلاف شب و روز ، و ماه و خورشيد ، و رعد و برق و صاعقه ، و كشتىهاى روان بر روى آبهاى دريا ، و خلقت زنان و انس انسان با آنها ، و خوابيدن انسان در شب و در جستجوى روزى بودن در روز ، و همه و همه اين مخلوقات و حوادث را با لفظ آيه بازگو مىكند ؛ و آنها را بدين مهر و علامت نشان مىدهد :
إِنَّ فى خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِى الْأَلْباب [ 2 ] إلى آخر . [ 3 ]
در اين بيانات مسألهء اصلى بر توحيد ذاتى قرار گرفته كه بالتّبع توحيد صفاتى و افعالى نيز مشمول آن خواهد شد و به خوبى منقّح شده است كه يك
هامش
[ 1 ] - سوره لقمان ( 31 ) صدر آيه 30 .
[ 2 ] - سوره آل عمران ( 3 ) آيه 190 .
[ 3 ] - توحيد علمى و عينى ، ص 184 الى 187 .