درحاليكه خداوند اصلًا به آنها اشارتى ندارد و فقط فاعليّت خود را در اينجا مطرح مىنمايد .
پاسخ اين مسأله بسيار روشن است و آن توحيد افعالى است . در اين باب معرفت همه افعال مستقيماً و حقيقتاً نه مجازاً و اعتباراً ، به ذات واحد حىّ قيّوم منتسب است و همه اشياء در عالم خلقت صرفاً مظاهر بروز و ظهور اراده و مشيّت او هستند و بس و هيچ گونه انانيّت و استقلالى براى اشياء نمىباشد تا فاعليّت را بين خود و خداى متعال تقسيم كنند و هر كدام سهم خود را از اين پديده بردارند بلكه تمام سهام در بست و صد در صد به خداى متعال اختصاص دارد و اگر قرار باشد فاعليّت بالمجاز و بالعنايهاى را در اينجا قائل شويم چيزى جز نفس موجودات چه مادّى و چه غير مادّى سواى ذات پروردگار نخواهند بود .
مصاديقى آشكارا و صريح از قرآن كريم در توحيد افعالى
باز اين حقيقت وحيانى ( توحيد افعالى ) در جاى ديگر از قرآن كريم آشكارا تصريح و تبيين شده است :
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حينَ مَوْتِها وَ الَّتى لَمْ تَمُتْ فى مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتى قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى . [ 1 ]
و در جاى ديگر مىفرمايد :
قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذى وُكِّلَ بِكُم . [ 2 ]
و باز در جاى ديگر فاعليّت ميراندن را به همه ملائكه موكّل بر اين مسأله نسبت مىدهد : الَّذينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَة ظالِمى أَنْفُسِهِم . [ 3 ]
هامش
[ 1 ] - سوره الزّمر ( 39 ) صدر آيه 42 .
[ 2 ] - سوره السّجدة ( 32 ) صدر آيه 11 .
[ 3 ] - سوره النّحل ( 16 ) صدر آيه 28 .