آيه شريفه است كه حضرت موسى عليهالسّلام مخاطب درخت واقع شد و نمىشود فردى مخاطب باشد درحاليكه جانب صوت با او متفاوت باشد .
در اينجا تفسير حلول كه همان اتّحاد بين دو هويّت و در نتيجه محو يكى از آن دو و فناء در هويّت ديگر است رخ خواهد داد و به واسطه تجلّى ذات پروردگار ، ماهيّت درخت با حفظ همان حدود و رسوم و شكل و صورت ، محو در هويّت و ذات اقدس حقّ مىشود . و به واسطهء اين محو و فناء ، وجود استقلالى او به وجود حرفى و تبعى متبدّل مىگردد . و هر حركت و فعلى كه در اين مرحله از درخت سر زند فعل و ظهورى از ظهورهاى حقّ خواهد بود . و اين مسأله نه اين است كه در خارج تغيير و تحوّلى رخ داده باشد بلكه اين تحوّل در نفس و مشاعر معرفتى خود حضرت موسى پيدا شده است كه به واسطه آن ، درخت را چنين مىبيند و به قول مرحوم سبزوارى - اعلى الله مقامه - كه مىفرمايد :
موسى نيست كه دعوى أنا الحق شنود * ور نه اين زمزمه اندر شجرى نيست كه نيست [ 1 ]
و يا به قول شيخ محمود شبسترى رضوان الله عليه :
روا باشد أنا الحق از درختى * چرا نبود روا از نيك بختى [ 2 ]
عبارات عرفاء شامخين در مقام ظهور تجلّى حق در نفوس آنان
اينجاست كه بزرگان از اهل معرفت را تعابيرى در ظهور تجلّى حقّ در نفوس آنان مىباشد كه اذهان عوامّ تصوّر حلول ، به معناى اوّلى را مىنمايند و به قدح و ذمّ ايشان پرداختهاند .
مثلًا از جانب بايزيد بسطامى - قدّساللهسره - نقل شده است كه فرمود :
هامش
[ 1 ] - ديوان حاج ملا هادى سبزوارى ، ص 29 .
[ 2 ] - گلشن راز .