تكوّن و پيدايش نفس برمىگردد نه به اشتغالات و اطوار نفس . و در اين مورد صاحب مقاله سخن ايشان را در نيافته است .
بر اين اساس نزول جبرائيل و آوردن وحى گرچه در زمان خاصّى صورت مىگيرد ولى كيفيّت اتّصال نفس و اشتغال آن به مبدأ صورت است كه مسأله را با تصاوير ذهنى برداشته شده از منابع ظاهرى و مادّى و حواس طبيعى متفاوت مىسازد . حال چه بگوئيم كه جبرائيل خود به سوى نفس رسول خدا نازل مىشد و يا اينكه معتقد باشيم خود رسول الله جبرائيل را نازل مىكرده است در اصل مطلب تفاوتى نخواهد داشت . زيرا مبدأ وحى خارج از مادّه و عالم طبع و شهادت است و ارتباط نفس با آن عالم به هر صورت و هر كيفيّتى باشد ، اتّصال با مادّه محسوب نمىشود و مشمول اين قاعده نخواهد بود .
ارادههاى متعدد از خداى متعال ممتنع و محال است
و اين مطلب كه گفته مىشود ارادههاى متعدّد از خداى متعال ممتنع و محال است و خداى متعال فقط يك اراده از او تراوش نموده است و بس و همهء ظهورات در عالم خارج فقط به همان يك اراده صورت خارجى يافتهاند و تا خدا خدائى مىكند همان يك اراده كار خود را خواهد كرد ، مطلبى است صحيح و متقن . زيرا اراده متعدّده مسبوق به علم است و عدم علم در ذات حقّ موجب جهل و منافى با الوهيّت است ولى اين مطلب نبايد موجب اشتباه شود و تغيّرها و تبدّلها را در جريان خلقت از ياد ببرد . اگر اين تغييرها و تحوّلها در نظام خلقت از ارادهء حقّ نيست پس از كيست ؟ مگر در آيه قرآن نيامده است : كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فى شَأْن [ 1 ] « هر روز پروردگار در ظهورى ديگر و جلوهاى متفاوت از روز قبل است . » و يا در آيه ديگر مىفرمايد : إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُون . [ 2 ]
هامش
[ 1 ] - سوره الرّحمن ( 55 ) ذيل آيه 29 .
[ 2 ] - سوره يس ( 36 ) آيه 82 .