درخت آلبالو را كسى ملامت نمىكند كه چرا ميوهات آلبالو است و پرتقال نيست ولى ظالم را همه افراد در مورد ظلمى كه روا داشته است ملامت و مجازات مىنمايند . مگر فعل ظالم و نفس عملى كه در خارج مرتكب شده است از ناحيه خدا نيست ؟ پس چرا بايد مورد نكوهش و حتّى مجازات قرار گيرد ؟ اين بدان جهت است كه شكلگيرى اين فعل در محدودهء حسن و قبح در اختيار ظالم بوده است . و از اين جهت مورد توبيخ قرار مىگيرد و در مقابل نيز بر عمل صالح فرد نيكوكار تحسين و تشويق و اجر و پاداش مترتّب مىگردد درحاليكه نفس آن عمل از ناحيه خدا است ، نه از ناحيهء او . بنابراين گرچه همه افعال به تقرير توحيد افعالى مستند به ذات حضرت حقّ است امّا صورتبندى آن افعال كه به تبع آن ، آن فعل مشمول حسن يا قبح خواهد شد مستند به خود فاعل است نه به خداى متعال چنانچه در آيات قرآن كريم به اين نكته تصريح شده است .
كشته شدن حضرت سيّدالشّهداء عليهالسّلام گرچه مستند به اراده و خواست حضرت حقّ بوده است چنانچه خود آن حضرت مىفرمود : فَإنَّ اللهَ قَد شاءَ أنْ يَراكَ قَتِيلًا [ 1 ] « خداوند متعال مشيّت و ارادهاش بر شهادت تو تعلّق گرفته است . » امّا از آنجا كه اين عمل توسّط فردى خبيث و ظلمانى بر اساس شقاوت و نيّت خلاف صورت پذيرفته مستوجب جزاى دنيوى و عقوبت اخروى خواهد بود و استناد نفس فعل به خداى متعال به هيچ وجه از قبح و خباثت اين عمل شنيع نخواهد كاست .
بنابراين بر خلاف آنچه پارهاى از بىخردان و جهّال تصوّر كردهاند ، عارف الهى و حكيم صمدانى و موحّد ربّانى ، پيوسته در ديدگاهش به حوادث و پديدههاى عالم خلقت دو منظر متفاوت و مختلف و جداى از يكديگر قرار دارد .
هامش
[ 1 ] - اللهوف ، ص 63 .