پس چنانچه قبلًا گذشت تمام علوم و مدركات ما فقط و فقط به واسطه ملائكه حامل علم حاصل مىشود الّا اينكه راهها و كيفيّت نزول اين علوم متفاوت است ، چنانچه خداى متعال مىفرمايد :
هيچ بشرى را يارا و توان سخن گفتن با خدا نيست مگر به واسطه يكى از اين سه طريق :
يا از راه وحى ( كه مختصّ به انبياء و پيامبران است ) و يا از راه الهام و از پس پرده غيب و يا به واسطه فرستادن رسل و پيامبران ( كه جنبه تعليمى و اكتسابى دارد ) .
بنابراين سخن گفتن خداى متعال با بندگانش عبارت است از افاضه علوم و نزول آنها بر نفوس بندگان به طرق مختلفه و شيوههاى گوناگون مانند : وحى و الهام و تعليم به واسطه پيامبران و معلّمين ( راهنمايان به سوى حقّ و معرفت ) . »
مرحوم صدرالمتألّهين در اين بيان شيواى خود به وحدت حقيقت علميّه در سه مرحلهء ذاتِ خودِ علم و معرفت ، و حيثيّت فاعلى آن كه از خداى متعال و ملائكه مقرّب نشأت مىگيرد و هم از حيثيّت قابلى و انفعالى كه نفس انسان و ذهن و قلب او است ، اشاره مىنمايد ، و از اين بيان روشن مىشود كه همچنان كه حجيّت و مشروعيّت الهام و وحى منوط به انتساب آنها به مبدأ أعلى و وسائط نازل كننده اسرار و حقائق از ناحيه ذات پروردگار است و اين نكته است كه باعث اطمينان قلب و سكونت خاطر و يقين به صدق و انطباق با واقع مىشود همينطور كلام و عقيده و ادراكى كه مبتنى بر برهان و يا تلقّى آن از رسول الهى و يا حجّتها و اولياى الهى باشد نيز عارى از خطاء و مصون از اشتباه و لغزش است ، و لذا مىفرمايد : وحى از اين جهت بر الهام برترى دارد كه پيامبر خود ملك واسطهء فيض را با چشم قلب مىنگرد و به او ايمان و يقين دارد .
و از آن طرف همچنان كه ادراك و صورت علميّه اگر بر اساس پايه علمى
افق وحى (نقد نظريه دكتر عبد الكريم سروش درباره وحى) (فارسى) — صفحة 224
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٢٢٤