نَعَم ، الاختِرامُ و قَطْعُ الطَّريقِ و عَدَمُ الوُصولِ إلَى الغايَة و نَحوُها بِالقياسِ إلَى سَيْرِ الإنسانِ الكاملِ الَّذى خُلِقَ لِلَّهِ و خُلِقَ الأشياءُ لأجْلِهِ و بِالنَّظَرِ إلَى غايتِهِ . فَإذا قيلَ : النَّباتُ أوِ الحَيوانُ أوِ الطِّفلُ المُتوفَّى مِنَ الإنسانِ لَمْ يَبْلُغوا إلَى الغاية و ارْتَحَلوا فإنّما قُصِدَ الغايَة الثّانية لا الاولَى . و هذا التَّرَقُّبُ أيضًا بِالنَّظَرِ إلَى النَّوعِ و إلَى المَوادِّ لاتِّحادِها بِالصُّوَرِ . و أنتَ إنْ كُنتَ ذا قلبٍ مُتوقِّدٍ و عَلِمتَ دَوامَ فيضِ اللهِ و عَدمَ نَفادِ كَلِماتِهِ ، و أنَّ كَلِمَتَهُ التّامَّة بابُ الأبوابِ و أنّ اللهَ تَعالَى لَمْ يَخْلُقِ المُمكنَ هَباءً و عَبَثًا ، دَرَيْتَ أنَّ كُلَّ مُمكنٍ لا بُدَّ لَهُ مِنَ العُكوفِ علَى بابِهِ .
ما لَيسَ مَوزونًا لِبَعضٍ مِن نَغَم * فَفَى نِظامِ الكُلِّ كُل مُنتَظَم [ 1 ]
بيان مرحوم سبزوارى ( ره ) در اينجا حاكى از اين است كه : گرچه بر حسب تصوّر و توقّع و انتظار انسان مرتبهء عاليه از كمال ( كه همان توحيد و عرفان خاصّ حضرت حقّ است ) براى غايت همهء افراد بنى آدم در نظر گرفته شده است ، ليكن اين مرتبهء غايت براى همهء افراد بشخصهم نخواهد بود ، بلكه براى تعداد اندكى از افراد تقدير شده است و بقيّه در همان حدّ وجودى خاصّ به خود مغيّا خواهند بود و براى همان رتبه خلق شدهاند ، و هر كدام در نظام أحسن نقش خاصّ خود را ايفاء مىنمايند .
و امّا اينكه در بعضى از تعابير ديده مىشود كه مقصود و غرض از خلقت ، غايت كماليّه براى نوع بنى آدم است و ساير افراد از وصول به آن محروم مىباشند سخنى عارى از تحقيق و تأمّل است ؛ زيرا فعل فاعل حكيم در تعلّل به علّت غائيه مخصّص نمىشود و استثناء برنمىدارد . ذات اقدس حقّ در تمامى افراد مصنوعه ، چه مبدعات و چه مادّيات غايت خاصّ و نهايت محدود و مشخصى را براى آن فرد در نظر گرفته است كه از آن به اندازهء سر سوزنى تخطّى
هامش
[ 1 ] - شرح منظومه ، ( حكمت ) طبع ناصرى ، ص 123