اهل حلّ و عقد احراز نموده ، در صورتى كه فرد فرد آنان مصون از اشتباه و خطاء نبوده و اين مسأله با كثرت افراد مذكوره مرتفع نخواهد شد ؛ و نتيجه در قياس تابع أخسّ مقدّمات مىباشد .
اگر ايشان پاسخ دهند : گرچه نظر به فرد فرد افراد مجمعٌ عليها موجب حكم به خلل و اشتباه در رأى و نظر است ، چنانچه مقتضاى طبيعت بشر عادى عدم مصونيّت از ذلّت و خطاء است ، امّا انضمام اين آراء به يكديگر و اجتماع آنان چنانچه در باب تواتر روائى گفته مىشود موجب ابتعاد از خطاء است به نحوى كه احتمال عدم صحّت و خطاء در آن منتفى مىباشد .
جواب اينست كه : در باب تواتر در اخبار و حديث ، ملاك حكم بر صحّت و مصونيّت بر اساس رؤيت و سمع است و اين دو از امور حسّيه مىباشند ، و طبيعى است كه اگر تطرّق خلاف در مرئىّ و مسموع براى يك يا چند نفر محتمل شود قطعاً براى عدّهء كثير منتفى خواهد بود ، و اين مسأله از بديهيّات و اصول مسلّمٌ عليها عند العقلاء بشمار مىرود ؛ و امّا در امور نظريّه كه منشأ حدوث و انتزاع آن فكر و حدس و تخمين و ظنّ است مسلّماً اجتماع آراء موجب مصونيّت از خطاء و عصمت از انحراف ، همچنان كه در كلام وحى و بيان رسول است نخواهد شد ، زيرا رأى و فكر و تصديق به مسأله اقتضاى تحقّق مقدّمات موصِله و علميّهاى را دارد كه خود آنان از حيث صحّت و سقم و كيفيّت ترتيب و بالنتيجه وصول به حكم مصون از خطاء نيست . چگونه يك بشر عادى با فهم ناقص و ضعيف خود مىتواند احكام الهى را از مصدر وحى كما هى هى استنباط و استخراج نمايد ، بدون اينكه خود مستقيماً از آن منبع و مصدر اخذ نموده باشد و يا از واسطه و وسيلهء ابلاغ كه همان نفس متّصل رسول به عالم قدس و حريم وحى است استماع نموده باشد ! اين از أبده بديهيّات و أوضح امور واضحه است ، كه هيچ عقل سليمى در بطلان آن نمىتواند شكّ و ريبى به خود راه دهد ؛ چنانچه ما بطور وضوح در طول تاريخ ، چه در مسائل
اجماع (فارسى) — صفحة 44
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٤٤