شخص ، مكلّف به صرف عمل به داعى تقرّب و اتيان امر و دستور مولى است ، بنابراين نفس صدور فعل از مكلّف به هر نيّت و هر مرتبه از مراتب حضور موجب اداء تكليف و برائت ذمّه خواهد بود .
در اين ديدگاه ذمّه عبارت است از تعهّد و مسؤوليّت نسبت به فعل به همان نحو كه ذكر شد . و برائت از آن نيز به صرف انجام آن عمل ولو به هر نحو از تحقّق معنى و روحانيّت ، و يا اصلًا عدم تحقّق اين مطلب حاصل مىشود . و لذا كسى كه نماز بر عهدهء او است ، به صرف تحصيل طهارت و رعايت آداب و افعال ظاهريّه ( از استقبال و تصحيح در الفاظ و رعايت تلفّظ از مخرج حروف و مكث و سكون به قدر لازم در افعال و بين آنها ) اداء تكليف نموده و ذمّهء او از وجوب نماز برىّ خواهد شد ؛ ولو اينكه از اوّل تكبيرة الاحرام تا آخر تشهّد تمام حواسّش بدنبال معاملات و امور دنيويّه و رتق و فتق مشكلات و چك و سفته و داد و ستد بگذرد ، و حتّى براى يك لحظه نداند كه دارد چكار مىكند و با كه صحبت مىكند و در مقابل چه حقيقتى به عبادت پرداخته است . از نقطه نظر فقهى اين عبادت كاملًا درست و مُبرئ ذمّه و بدون هيچ اشكال و ايراد است .
امّا از ديدگاه پروردگار و كار و برنامهء ملائكه مسأله بكلّى متفاوت است .
در روايت است وقتى مكلّف نماز مىخواند و ذهن و قلب او در نماز به مسائل ديگرى از امور دنيوىّ و صُور برزخيّه مشغول است ، ملائكه اين نماز را به بالا مىبرند و همين كه مىخواهند از عالم صور و مثال عبور دهند ندا مىرسد كه : اين بندهء ما غير ما را در نماز شريك ما قرار داد و ذهن او متوجّه مسائل ديگرى غير از ما بود ، و از آنجا كه من شريك خوبى هستم براى شركاء ، سهم خود را از اين نماز به ساير شركايم بخشيدم و براى خود چيزى برنداشتم ، شما برويد و اين نماز را بر سر آن نمازگزار بزنيد كه اين نماز مبارك خود او باشد ، و ما اين نماز
اسرار ملكوت (مقدمه شرح حديث عنوان بصرى از امام صادق ع) (فارسى) — صفحة 382
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٣٨٢