مطلب در اين قسمت انتهاء ندارد و به هر جا كشيده شود باز جا براى ادامه آن وجود دارد .
محصّل مطالب گذشته اينكه : صور ذهنيّه در افراد عادى چه جاهل و چه عالم ، در هر مرتبهاى كه باشند بر اساس تركيب و مزجى است از احضار صور خارجيّه اعمّ از تصوّرات و تصديقات ، چه صحيح آن و چه سقيم و نادرست آن ، و صفات و ملكات نفسانيّه و غلبهء قواى متخيّله و واهمه كه همه دست به دست هم داده و موجب پديدار شدن يك صورت و معنى در نفس فرد عادى مىگردند . حال ممكن است اين صورت داراى حقيقت و واقعيّت بوده و صادق باشد ، و يا ممكن است بر عكس خلاف واقع و حقيقت و نفس الأمر و متن واقع باشد ؛ و لهذا هيچ دليلى بر اعتبار آن بنفسه نمىتوان اقامه نمود . بله تنها دليل ، تطبيق آن صورت و حكم با ادلّهء متقنهء خارجيّه و ضوابط غير قابل ترديد و خدشه و انكار شرعيّه و يا عقليّه است ؛ و اگر راهى براى اثبات اين مطلب نبود نمىتوان به او به ديدهء وثوق و اعتماد و جزم و يقين نگريست ، و بايد طبق موازين با او برخورد شود .
و اما نقش صور و حقائق در نفس عارف كامل و ولىّ خدا عين نفس اراده و تصوير حضرت حقّ است بدون يك ذرّه كم و زياد . يعنى اگر مثلًا شخص عارفى به فردى گفت : شما به فلان شخص مبلغ يكصد و بيست و نه تومان بپردازيد ، انسان نمىتواند يك تومان كم و يا زياد بپردازد ، زيرا اين حكم عين و نفس حكم پروردگار است . و نفس عارف عيناً حكم آينه را دارد كه نقش اراده و مشيّت حقّ در او جلوه مىكند و از خود چيزى را كم و يا زياد نمىكند .
اسرار ملكوت (مقدمه شرح حديث عنوان بصرى از امام صادق ع) (فارسى) — صفحة 380
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٣٨٠