روى غرض مرتكب اين اشتباه نشده است ، و چه بسا اين عمل همراه با حسن نيّت و اعتقاد به اصلاح انجام گرفته است .
و يا مجتهدى كه در تشخيص فتوا به خلاف مىرود و در ارائه طريق به مقلّدين به خطاء و اشتباه حكم مىراند ، به اين مسأله برمىگردد ؛ درحاليكه نزد خداوند مرتكب گناه نشده است و از روى غرض و مرض حكم بر خلاف نداده است . و يا در سطح وسيعتر و عامتر با مسؤوليّت بيشتر و خطيرتر .
اينجا است كه ارزش و قيمت وجودى يك عارف كامل در مقايسه با ساير افراد از هر دسته و طبقهاى به خوبى روشن و واضح مىگردد ، و به اين اكسير حيات و ناموس عالم تشريع و تربيت بيشتر توجّه مىشود ، و اين نعمت و كرامت عظماى الهى براى انسان بهتر خود را مىنماياند ، و ضرورت حضور خود را دقيقتر و واضحتر نشان مىدهد ، و به آفات و مفاسد عدم ادراك و انقياد از خود بيشتر توجّه مىدهد .
حضور صور علميّه در نفس عارف از مقام اطلاق و كلّيّت نشأت مىگيرد ، و در غير آن از جزئيّت و تركيب و امتزاج صور تصوّريّه و تصديقيّه حاصل مىشود . و به عبارت واضحتر : عارف از بالا به پائين مىنگرد و اوّل نظرهء او بر جنبهء كلّى مسأله و حكم قرار مىگيرد ، و ديگر افراد از پائين به بالا مىنگرند ؛ و اين معنى بسيار دقيق و ظريف و قابل دقّت است .
عارف براى ادراك صور علميّه منتظر افاضه و اشراق از جانب حىّ قيّوم است . چنانچه رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم براى پاسخ به سؤالات و جريانات ، منتظر وحى از طرف حضرت حقّ مىبود و هيچگاه براى مسأله و موضوعى كه در حيطهء رسالت و مأموريّت او بود به علوم ظاهريّه و رأى افراد و صلاحديد اشخاص اتّكاء نداشت ، و مشاوره با افراد را صرفاً به جهت رشد و ترقّى و بينش آنها انجام مىداد نه براى كشف جهالت و رفع ضلالت ؛ چنانچه آيه
اسرار ملكوت (مقدمه شرح حديث عنوان بصرى از امام صادق ع) (فارسى) — صفحة 330
مساهمون: السيد محمد محسن الطهراني
ص٣٣٠