اختلاف بين اين دسته از عرفاء الهى و بين ساير بزرگان از اهل كشف و شهود ( بحسب مراتب كمال و ارتقاء آنان ) در اين است كه اين گروه از اولياء الهى و عرفاء بالله بواسطهء انغمار در حقيقت ذات و اندكاك در مرتبهء هوهويّت حقّ ، خود متبدّل به همان حقيقت و متشأن به شؤون ذات گشتهاند ؛ و لذا آثار مترشّحهء از وجود آنان و ظهورات و بروزات از نفس ايشان همان آثار و ظهورات و بروزات حضرت حقّ است كه در كتاب مبين ( قرآن كريم ) بمنصّهء وجود رسيده است .
آيات قرآن غناء ذاتى و استقلال در وجود را از آنِ خدا مىداند و بس
با اندك تأمّل و تدبّرى در آيات كريمهء الهى اين نكته به خوبى روشن مىشود كه ذات اقدس الهى در قرآن مجيد حقيقت وجود و استقلال در تحقّق و تعيّن را منحصراً به ذات خود نسبت داده است ، و هيچ اثرى را از آثار عالم خلق جدا و منحاز از اثر و فعل خود نمىداند ، و براى هيچ موجودى در عالم وجود به اندازهء سر سوزنى سهم و نصيب در وجود ، سواى وجود و اثر و شأنيّت خود قائل نمىباشد ، و همهء اشياء را چه عالى و چه دانى در مقابل ذات خود فقير بلكه فقر محض مىپندارد و تنها غناء ذاتى و استقلال وجودى را از آن خود مىداند و بس .
( يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِىُّ الْحَميد ) [ 1 ] .
« اى گروه مردمان ! بدانيد و آگاه باشيد كه فقر جامهاى است كه بر قامت شما استوار است ، و غناء ردائى است كه فقط بر قامت من پايدار و مستقيم است ؛ بنابراين فقط ذات من است كه از ميان همهء ذوات و همهء موجودات مستوجب حمد و ستايش خواهد بود . »
و در آيهء شريفه سورهء حديد مىفرمايد :
( هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَليمٌ ) [ 2 ] .
هامش
[ 1 ] - سوره فاطر ( 35 ) آيه 15
[ 2 ] - سوره الحديد ( 57 ) آيه 3 : « اوست اوّل و انتهاء همه چيز ، و ظاهر و باطن اشياء ؛ و او به همه چيز عالم است . »