به عبارت ديگر ، احاديث اسلامى ، براى بر طرف شدن ترديد در مورد خوبى يا بدى يك كار ، انسان را به داورىِ وجدان ( فطرت ) خويش ، ارجاع دادهاند .
پيامبر خدا در اين باره مىفرمايد :
إنَّ الخَيرَ طُمَأنينَةٌ ، و إنَّ الشَّرَّ ريبَةٌ . « 1 »
نيكى ، [ مايه ] اطمينان خاطر است و بدى ، [ مايه ] ترديد و دو دلى .
نيز در سخنى ديگر مىفرمايد :
البِرُّ مَا اطْمَأَنَّ إلَيهِ القَلبُ وَ اطْمَأَنَّت إلَيهِ النَّفسُ ، وَ الإثمُ ما حاكَ فِى القَلبِ و تَرَدَّدَ فِى الصَّدرِ و إن أفتاكَ النّاسُ . « 2 »
نيكى ، آن است كه دل و جان نسبت به آن آرامش يابد ، و اثم ( گناه ) ، آن است كه در دل بچرخد و در سينه دچار ترديد باشد ؛ هر چند مردم به آن نظرمساعد دهند .
نه تنها فطرت پاك ، كار " خير " و " برّ " را تشخيص مىدهد ، بلكه دل از انجام دادن آن ، آرامش مىيابد . در مقابل ، دل به هنگام آلوده شدن به گناه و كارِ " شر " ، ناآرام مىگردد . از اين رو ، در موارد شبهه ، آرامش دل ، نشانه " خير " و " برّ " است و ناآرامى و بىقرارى آن ، نشانه " شر " و " اثم " .
ارزش رأى مردم در برابر داورىِ وجدان
برخى احاديث « 3 » بر اين نكته تأكيد كردهاند كه رأى مردم در برابر داورىِ وجدان ، بىارزش است ؛ يعنى اگر وجدان ، درستى و خوبىِ كارى را گواهى مىدهد ، انسان حق ندارد به دليل اين كه مردم نمىپسندند ، آن را رها كند . نيز اگر وجدان ، كارى را
هامش
( 1 ) . ر . ك : المستدرك على الصحيحين : ج 2 ص 16 ح 2169 و 2170 .
( 2 ) . ر . ك : مسند ابن حنبل : ج 6 ص 292 ح 18023 .
( 3 ) . ر . ك : مسند ابن حنبل : ج 6 ص 291 ح 18021 و ص 292 ح 18023 و ص 293 ح 18028 .