و خواسته شد . چون فرزندش - خسرو - بزرگ گشت و كودك دلير و سترگى شد ، آن شاخ تازه و برومند را به فرهنگيان سپرد . سپس همهء كارهاى ايران و توران را بساخت و كلاه بزرگى خود را به آسمان برافراشت . پس از آن سپاهى به روم آورد و آن سرزمين را همچون خارستانى بساخت . دو شارستان هنديا « 1 » و فارقين « 2 » از او زينهار بخواستند . كواذ نيز به مردمان آنجا زند بيآموخت و كيش خود را بر ايشان بنهاد « 3 » . آتشكده و آيينهاى نوروز و جشن سده را هم در آنجا بنهاد . مداين را - كه جايگاه كيان بود - پِى افكند و سود و زيان بسيارى در آن بپراكند . يك شارستان نيز از اهواز تا پارس بساخت و بيمارستانى در آنجا برآورد و آن شارستان را اران ناميد كه اكنون تازيان آن را حلوان مىخوانند . در هرجا رودهاى پر آبى بگشودند و سراسر زمين جايگاه آرام و خواب شد « 4 » .
هامش
( 1 ) - اين نام به صورت منديا نيز ضبط شده است . مكان دقيق آن دانسته نيست .
( 2 ) همان ميافارقين است كه به آن مارتيروپوليس نيز گفتهاند . نام كهن اين شهر تيگرانوكرت ( به معنى ساختهء تيگران ) مىباشد كه در غرب درياچهء وان قرار دارد . شهيدى مازندرانى ، راهنماى نقشه جغرافيايى شاهنامه فردوسى ، ماده فارقين .
( 3 ) - در زمان كواذ پيمان صلح 80 ساله ايران با روم شكسته و باز بين آن دو دولت جنگ آغاز شد . يكى از مواد صلحى كه در سال 422 م . بين يزدگرد دوم و تئودوزيوس دوم انعقاد يافته بود ، اين بود كه دولت روم ساليانه مبلغى به دولت ايران براى نگاهدارى پادگان دربند قفقاز ( باب الابواب ) بپردازد ، و آن مبلغ در تمام مدت صلح پرداخت نشده بود . در اين هنگام كواذ خواستار آن مبلغ شد . ليك قيصر روم از پرداخت آن خوددارى كرد . سپس آناستازيوس امپراطور روم شد و متعذر گشت كه چون ايران در موقع خود هزينهء نگاهدارى در بند را مطالبه نكرده ، مرور زمان اين حق را منتفى كرده است . پس كواذ در سال 503 م . به روم لشگر كشيد و ابتدا به ارمنستان روم حمله برد و شهر آمِد را در ديار بكر تسخير كرد و نزديك بود كه صلحى با شرايط سنگين به روم تحميل كند كه ناگاه هونها از دروازههاى خزر به ايران حملهور شدند . شاهنشاه ايران نيز چارهاى نديد جز اين كه متاركهء جنگى به مدت 7 سال با قيصر منعقد كند و در مقابل پس دادن شهر آمِد ، مبلغى بگيرد ( 506 - 505 م . ) . آنگاه به دفع مهاجمين پرداخت و آنان را مغلوب كرد . مشكور ، ايران در عهد باستان ، ص 431 - 430 . نيز ن . ك . طبرى ، تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 641 دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 95 ثعالبى ، تاريخ غررالسير ، ص 340 .
( 4 ) - بناى شهرهاى بسيارى منسوب به كواذ است . از آن جمله : 1 - شهر ارگان ( ارجان ، به از امد كواد ) ميان پارس و خوزستان . 2 - حلوان . 3 - كازرون . 4 - بردعه . 5 - گنجه . 6 - خابور در موصل . 7 - قبادخوره در اردشيرخوره پارس . 8 - ابرقباد ميان فارس و خوزستان براى اسيران رومى . 9 - بهقباد ميانه و بهقباد پايين . 10 - تقسيم اصفهان به دو بخش جى و تيمره . 11 - ايزدقباد در سواد . 12 - هنبوشاپور در مداين . 13 - شهرآباد كواد ميان گرگان و ابر شهر . 14 - ايران آسان كرد قباد . 15 - چند ناحيه در طبرستان . ر . ك . اصفهانى ، تاريخ پيامبران و شاهان ، ص 55 - 54 بلعمى ، تاريخ بلعمى ، ج 2 ، ص 966 - 965 طبرى ، تاريخ طبرى ، ج 2 ، ص 641 639 مسكويه ، تجارب الامم ، ج 1 ، ص 155 دينورى ، الأخبار الطوال ، ص 95 گرديزى ، زين الأخبار ، ص 82 مجمل التواريخ و القصص ، ص 74 ابن بلخى ، فارسنامه ، ص 148 مستوفى ، تاريخ گزيده ، ص 116 خواندمير ، مآثر الملوك ، ص 43 رساله شهرهاى ايران ، بند 54 در متون پهلوى ، ص 68 ثعالبى ، تاريخ غررالسير ، ص 340 .