كه
( ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ )
« 1 » .
و در كتاب ايقاظات به جهت تأييد اين حل ، كلام امام المحقّقين نصير الملّة والدين محمّد بن الحسن الطوسي - قدّس اللَّه تعالى نفسه القدّوسي - را نقل فرموده ، كه او نيز به اين عنوان بيان نموده معنى اين حديث را .
و غريق بحر رحمت سحاب سبحانى ملّا عبدالرزّاق لاهيجانى ، از رشحات نم فيض بحر تحقيق مبدأ فيّاض فائض شده به اين معنا نيز ، و در گوهر مراد كه از مصنّفات او است سر رشتهء حل و عقد نظم جبر كسر و تفويض امر خالق خير و شر به اين دستور اين مطلب را در سلك تحرير منتظم ساخته ، و مؤيّد اين معنا كلام امام المحقّقين را نقل نموده است .
ليكن چون از فقرهء حديث مسطور معلوم نمىشود كه در قضا و قدر وارد باشد ، اين حديث احتمال دارد كه در باب امر و نهى الهى و شريعت مصطفوى صلى الله عليه و آله و ساير انبياء عليهم السلام شرف صدور يافته باشد ، و كلام حمران كه در اين كتاب مرقوم گشته ايضاً دلالت بر آن ندارد كه در باب قضا و قدر و امور تكوينيه مذكور شده باشد .
پس بناءً على ذلك ممكن است مراد اين باشد كه در امور تكليفيه و احكاميه عباد بفعل و ترك آن مأمور شدهاند ، موافق مصلحت كاملهء خداى تعالى جبر به عباد نكرده است ، و وا نگذاشته است به ايشان نيز ، بلكه آنچه از جناب مقدّس ايزدى مقرّر شده امر ميان دو امر است ، و تعديل نموده به اين كه رسول فرستاد و احكام مقرّر فرمود ليكن جبر نكرد ، به اين معنا كه مجبور باشند عباد در نماز كه بدون اختيار از ايشان ناشى شود ، بلكه امر فرمود كه ما به اختيار خود نماز را بفعل آوريم ، و تفويض نكرد كه در اصل متوجّه عباد نشود ، و ارسال رسل و انزال كتب و احكام مقرّر نفرمايد ، و جميع را به اختيار ما واگذارد ، اين است مختصرى
هامش
( 1 ) سورهء النساء : 79 .