آن تمسك مىكنند . و اين مصداق فرمودهء خداوند سبحان است كه مىفرمايد
« سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ . . »
. « 1 » و نيز مصداق اين فرمودهء پيامبر ( ص ) است كه فرمود : « ما من نبى من الأنبياء إلا أعطى من الآيات ما مثله آمن عليه البشر . و إنما كان الذى أوتيته وحيا أوحاه اللّه تعالى إلىّ فأرجوا أن أكثرهم تابعا يوم القيامة » « 2 »
وجه دوم نحوه تأليف
در تشريح اين وجه از اعجاز بايد گفت كه قرآن يكباره نازل نشده است ؛ چنانكه در مبحث سوم همين كتاب گذشت ، طى مدتى بيش از بيست سال ، و متناسب با حوادث و عوامل متنوع در طول زمان ، به صورت پراكنده نازل شد . هرگاه گروهى از آيات بر پيامبر فرودمىآمد ، مىفرمود : « آن را در فلان جا از به همان سوره قرار دهيد » . طبعا پيامبر بشرى بود كه نمىدانست روزگار چه بر سر او خواهد آورد و آگاه نبود كه در آينده چه پيش خواهد آمد و نمىتوانست دريابد چه اسباب و حوادثى رخ خواهد نمود ، چه برسد به اينكه بداند دربارهء اين امور چه آيهاى نازل خواهد شد . ساليان متمادى گذشت و پيامبر ( ص ) به همين نحو عمل مىكرد و سرانجام ، قرآنى فراهم آمد تمام و كامل ، با عباراتى منظم ، هماهنگ ، سازگار و منسجم و عارى از اختلاف و تفاوت ، آنچنانكه اين انسجام و وحدت و ترابط يكى از وجوه اعجاز آن به شمار مىآيد . اگر شخصى بدون اطلاع از نزول تدريجى و متفرق قرآن در آن نظر كند ، به ذهنش خطور نمىكند كه نزول قرآن پراكنده بوده است . اين انسجام و وحدت به حدى است كه اگر به دقت در قرآن كند و كاو كنى ، نخواهى توانست از نظر استحكام پيوند درونى ، ميان سورهاى كه يك جا نازل شده و
هامش
( 1 ) . « زودا كه آنان را نشانههاى خويش در كنارههاى جهان و در جانهاى خودشان بنماييم ، تا آنكه بر ايشان روشن و آشكار شود كه همانا او - يا آن - حق است » ( فصلت : 53 )
( 2 ) . « هيچ پيامبرى نبوده است مگر آنكه همانند معجزاتى كه به او داده شده و بشر بر اساس آن ايمان آورده به من نيز عطا شده است و هرچه بر او وحى شده خداوند متعال بر من وحى كرده است پس ، اميد مىدارم كه روز قيامت در ميان ايشان بيشترين پيروان را داشته باشم . » صحيح البخارى ، كتاب فضائل القرآن باب 1 ؛ صحيح مسلم ، كتاب الإيمان ، باب 70 ، 239 .