سورهاى كه به تدريج نازل شده است ، تفاوتى بيابى . به عنوان مثال سورهء « بقره » كه در طول 9 سال و در قالب هشتاد و چند نوبت نازل شد از حيث نظم ساختارى و دقت معانى و كمال وحدت فنى هيچ تفاوتى با سورهء انفال كه يكباره نازل شده ندارد . و اگر سورهء ضحى و اقرأ و ماعون را بنگرى ، تفاوتى ميان آنها و بسيارى از سور كوتاه نظير آنها از حيث استوارى پيوند و وحدت و انسجام احساس نمىكنى در حالى كه هريك از اين سه سوره به تفاريق در دو زمان نازل شدهاند . حال ، بااينكه مىدانيم ميان اولين و آخرين نزول فاصلهء زمانى طولانى وجود دارد و گروه از آيات با حوادث و رخدادهاى خاصى مربوط است و ترتيب چينش گروههاى مختلف آيات در قرآن مطابق ترتيب نزول و سير حوادث نيست - چرا كه اولين وحى قرآن آيات آغازين سوره « اقرأ » است در حالى كه اين سوره در اواخر مصحف قرار دارد ، و آخرين وحى آيهء
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ »
است كه در اوايل مصحف جاى داده شده است - با اين اوصاف آيا به ذهن هيچ عاقلى خطور مىكند كه قرآن كلام محمد يا بشرى غير از او باشد ؟ اگر كسى در اعجاز نحوهء تأليف اين كتاب ترديدى دارد ، همهء دنيا را به كمك يكديگر فرا بخواند و از آنان بخواهد كتابى نه در حجم قرآن ، بلكه به اندازهء سورهء بقره براى او تأليف كنند ، به اين شرط كه نحوهء تأليف آن همانند سورهء بقره با حوادث و وقايع مرتبط باشد و بخشهاى مختلف آن نه بر اساس حوادث و وقايع ، بلكه پراكنده و غير مرتب كنار هم قرار گيرند ، و نهايتا كتابى فراهم آورند كه وحدتى كامل بر آن حاكم بوده و آغاز و انجام و همهء اجزاى آن با يكديگر مرتبط و پيوسته باشد . و اگر نتوانستند چنين كنند ، كه نخواهد توانست از ايشان بخواهد مثلا به حديث پيامبر بپردازند كه عباراتى زيبا و بليغ و عالى و عارى از زوايد است و پيامبر آنها را در زمانهاى مختلف بيان فرموده است ، و از ايشان بخواهد كه از اين مجموعهء پراكنده و همانند ، كتابى با مطالبى يكدست و داراى وحدت مانند قرآن تأليف كنند بدون آنكه از مجموعه چيزى بكاهند و يا بر آن بيفزايند يا در آن تصرف كنند . اين خواسته محقق نخواهد شد و نمىتواند محقق شود . و هر كه در آن بكوشد ، تلاشى بيهوده و بىنتيجه صرف كرده ، و نهايتا جامهاى وصلهدار و كلامى مشوش و پراكنده و فاقد پيوند و انسجام و به دور از وحدت و يكدستى عرضه خواهد كرد كه گوشها و ذهنها تمايلى به شنيدن و فهميدن آن نخواهد نمود . بنابراين ، نحوهء تأليف قرآن خود مىگويد كه اين كتاب جز از