ناحيهء قادر عالم كاملى كه فلك و گردش آن به ارادهء اوست و عملش محيط بر زمان و مكان است و وجودى است جاودانه و سرمدى و ارادهاش روا و مشيّتش نافذ و مجراست ، صادر نشده است . و او همان خداوند واحدى است كه امر آسمان و زمين را تدبير مىكند و بر امور پنهان آسمان و زمين داناست ؛ نه فنا مىپذيرد ؛ و نه سال بر او مىگذرد ؛ و نه خواب او را در مىربايد ؛ و نه نيرويى توان بازگردانيدن قضاى او را دارد ؛ و نه كسى مىتواند به حكم او پشت كند :
« . . . وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ »
. « 1 »
وجه سوم علوم و معارف قرآن
در تبيين اين وجه از اعجاز قرآن بايد گفت كه قرآن مشتمل بر دانستهها و معارفى در هدايت بشر به سوى حق است كه از نظر شرافت هدف و وضوح برهان و حسن اثر و سودمندى عام در مقام و مرتبهاى هستند كه محال است شخصى همچون محمد ( ص ) ، كه فردى است درس ناخوانده و پرورش يافته در جامعهاى بىسواد ، بتواند آنها را از نزد خود بيان كرده باشد . بلكه حتى عالمان و اديبان و فلاسفه و قانونگذاران و معلمان اخلاق نيز محال است كه معارفى مشابه آن از نزد خود ارائه كنند . اين همان وحى حكيمى است كه چون آن را مىخوانى با دريايى مواج از دانشها و معارف غنى و روح اصلاحگر قوى و پيروزمند آن مواجه مىشوى ؛ و آن را چنان مىيابى كه كمال از جاى جاى آن فراهم مىآيد ؛ و در همان زمان كه فساد آراء فلاسفه را اصلاح مىكند ، بناى انديشههاى شركآلود مشركان را ويران مىسازد ؛ و در كنار تصحيح تحريفاتى كه پيروان اديان در معتقدات خويش وارد ساختهاند ، آميزهاى نيكو از اعتقاداتى راهبر و تعالى بخش ، عبادتى استوار ، اخلاقى متعالى ، احكام فردى و اجتماعى حافظ جامعه از هرج و مرج و فساد ، و بالاخره دينى ارجمند كه مطابق فطرت و ملائم طبيعت انسان است ، براى انسانيت به ارمغان مىآورد . قرآن مجموعهاى است كه همت بندگان را رفعت مىبخشد ؛ روح انسان را پاك مىسازد ؛ بشر را شايستهء مقام جانشينى خدا در زمين مىكند ؛ زندگيى
هامش
( 1 ) . « و خداوند بر كار خويش چيره و تواناست ، و ليكن بيشتر مردم نمىدانند . » ( يوسف : 21 )